می دانیم که تقریباً ۹۰٪ کوه یخ زیر آب قرار دارد. همچنین ، عرض یک کوه یخ تقریباً ۳۰٪ بیشتر از آن چیزی است که در سطح رویی مشاهده می‌کنید. آن  ۹۰٪ که در زیر آب قرار دارد، همان چیزی است که باعث ایجاد رفتار در ۱۰٪ بالای سطح آب می‌شود.

می توانید منطق یکسانی را در حل مسئله به کار ببرید. اغلب وقتی یک رویداد در سطح بالایی رخ می‌دهد، نسبت به یک مشکل هشیار می‌شویم. پیدا کردن راه حلی که فقط به یک مسئله منحصر است، می‌تواند به رفع موقتی مشکل کمک کند،  اما اغلب منجر به تکرار  آن می‌شود.

اگر مشکل را به درستی درک کنید، راه حل کاملاً مشهود خواهد بود.

تئوری پشت مدل کوه یخ

مدل کوه یخ به افراد و سازمان‌ها کمک می‌کند تا درک خود را در مورد  یک وضعیت یا مشکل گسترش دهند.  ریشه مشکل را در کل سیستم ببینند و فقط به یک فعالیت یا رویداد خاص محدود نشوند.

هدف این روش، کمک به افراد جهت گام برداشتن و شناسایی الگوهای مختلفی است که یک مشکل بخشی از آن می باشد. در گام بعد و پس از شناسایی الگو ها برای حل ریشه ای مسئله به ساختارهای احتمالی ایجاد کننده الگو ها و سرانجام مدل ذهنی که این ساختارها را ایجاد نموده اند، می پردازد.

در واقع عبارت “کوه یخ”  به عنوان تشبیهی برای نشان دادن ساختارهای اساسی تولید کننده حوادث و مشکلات قابل مشاهده استفاده شده است. همانطور که می‌دانید فقط ۱۰ درصد از جِرم کل کوه یخ بالاتر از آب است، در حالی که ۹۰ درصد آن زیر آب قرار دارد.

مدل کوه یخ، بیان می کند که وقایع و الگوهای قابل مشاهده، ناشی از ساختارهای سیستمی و مدل‌های ذهنی می باشند. یعنی بخش هایی که غالباً  از دید پنهان هستند.

یک مفهوم اساسی در تفکر سیستمی این است که افراد مختلف در یک ساختار واحد، نتایج مشابهی ایجاد می‌کنند. به عبارت دیگر، ساختار است که باعث ۸۰ تا ۹۰ درصد از کل مشکلات می‌شود، نه افراد.

بنابراین برای درک رفتارها، ابتدا باید ساختارهای سیستمی و مدل‌های ذهنی زیربنایی آن ها را شناسایی کنیم و سپس سعی نماییم آنها را درک کنیم.

اگر می خواهید با ضرورت تفکر سیستمی بیشتر آشنا شوید، مقاله زیر را  مطالعه نمایید.

[su_box title=”همچنین بخوانید: ” style=”bubbles” box_color=”#a631a8″ radius=”20″]

[su_animate type=”shake” duration=”0.5″]

با ضرورت تفکر سیستمی در کسب و کار آشنا شوید

[/su_box]

اجزاء مدل کوه یخ

مدل کوه یخ برای هر موقعیت به طور معمول چهار سطح اساسی را مشخص می‌کند.

رویدادها که نمایانگر مولفه‌ها و اقدامات ظاهری که برای ما قابل مشاهده هستند، می باشند. الگوهای رفتاری که در زیر این سطح قرار دارند و  روندها را در طول زمان ایجاد می‌کنند.

در سطح زیرین، ساختار سیستم قرار دارد که چگونگی ارتباط متقابل اجزا را برای تأثیرگذاری بر الگوها بیان می‌کند. سرانجام، در سطح آخر، مدل‌های ذهنی قرار دارند که از طریق مجموعه ای از باورها، ارزش‌ها و فرضیات، درک افراد از هر چیزی که در سیستم  وجود دارد را شکل می‌دهند.

رویداد‌ها

هر چیزی که بالای سطح آب قرار می گیرد، رویداد است. رویدادها نشانگرهایی در زمان هستند که متغیرهای متعددی در آن‌ها قابل مشاهده می‌باشند.

آنها “آنچه اتفاق افتاده است” یا “آنچه ما دیدیم” می باشند. فعالیت‌های مجزا یا حقایقی در مورد وضعیت سیستم هستند.  مانند اینکه متوجه می‌شویم چاپگر خراب است، رئیس جمهور جدیدی در ایتالیا بر سرکار آمده است، یا وقتی اتومبیل که شخصی در حال راندن  آن است، نظرمان را به خودش جلب می کند.

اگر مدل کوه یخ را در مسائل جهانی به کار بگیریم، می‌توان گفت که در نوک آن، یعنی بالای آب، رویدادها یا چیزهایی قرار دارند که هر روز در جهان اتفاق می‌افتند.

وقایعی که در اخبار درباره ی آنها می‌شنویم، نشان دهنده نوک کوه یخ هستند.  بیشتر افراد در دنیا وقت خود را در سطح رویداد می‌گذرانند.

الگوهای رفتاری

الگوها تغییراتی هستند که در طول زمان به صورت یک روند یا الگو در متغیرها  اتفاق می‌افتند. اگر کمی به زیر خط آب نگاه کنیم، غالباً شاهد الگوها یا تکرار حوادث هستیم.

به عنوان مثال الگو ها  را می توان، نشت مکرر لکه های نفتی یا خراب شدن دوره ای رایانه یک نفر در نظر گرفت.

شناسایی الگوها از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا نشان می‌دهند یک رویداد، صرفا یک واقعه منحصر به فرد نیست. الگوها در پاسخ به سؤالاتی نظیر، “چه اتفاقی می‌افتد؟ ” یا “چه چیزی تغییر می‌کند؟” بیان می شوند.

وقتی جملاتی مانند “به نظر می‌رسد زمستان گرمی پیش رو داریم” یا “قیمت بنزین پایین می‌آید” را بیان می‌کنیم، در واقع بر مبنای مجموعه ای از روابط بین حوادث،  الگوهایی که مشاهده می‌کنیم را شرح می دهیم.

 وقتی به سطح الگو رسیدیم، می‌توانیم برنامه ریزی و پیش بینی کنیم. این  موضوع به ما امکان می‌دهد تا با مشکلات سازگار شویم و واکنش موثرتری در برابر آنها نشان دهیم.

اگر می خواهید در مورد چیزهایی که بر زندگی تان تاثیر می گذارند و نحوه تاثیر گذاری بر آن ها بدانید، کتاب زیر را مطالعه نمایید.

ساختار سیستم

در واقع ساختار است که  الگوهایی را  ایجاد کرده،  پشتیبانی می‌کند و تحت تأثیر قرار می‌دهد. ساختارها را می‌توان به عنوان “قواعد بازی” نامید.

آنها می‌توانند نوشته یا نانوشته باشند. می‌توانند فیزیکی و قابل مشاهده یا نامرئی باشند. ساختار ها در واقع قوانین، هنجارها، سیاست‌ها، دستورالعمل‌ها، ساختارهای قدرت، توزیع منابع یا روش‌های غیررسمی کاری هستند که به صورت ضمنی یا صریح نهادینه شده اند. آنها به این سوال پاسخ می‌دهند که چه چیزی موجب عملکرد الگوها شده است؟

دیدن ساختار ممکن است آسان نباشد. اما مشاهده الگوها به ما می‌گوید که باید ساختاری وجود داشته باشد. ساختارها از روابط علت و معلولی تشکیل شده اند.

به عنوان مثال ، یک کشاورز ممکن است بگوید ، “اگر تعداد گاوها را افزایش دهم، شیر بیشتری تولید خواهم کرد.” درواقع این کشاورز می گوید بین افزایش تعداد گاوها –یک  الگو – و افزایش مقدار شیر – الگوی دیگر- ارتباط علت و معلولی وجود دارد .

یا به عنوان مثال، ساختار اساسی مشکلی مانند لکه‌های نفتی،  می تواند به علت وابستگی انسان‌ها به سوخت‌های فسیلی باشد. اگر علت اصلی این لکه‌ها را در نظر بگیرید، می‌توانید راه حل‌های پایدار و طولانی مدتی مانند توسعه منابع انرژی جایگزین را که متکی به حمل و نقل نفت نیستند، پیشنهاد دهید.

مدل‌های ذهنی

در زیر ساختارها، مدل‌های ذهنی قرار دارند. در واقع مدل ها، تفکراتی را تعریف می‌کنند که ساختارها را ایجاد می‌نمایند و سپس خود را در الگوهای وقایع نشان می‌دهند.

مدل‌های ذهنی فرضیات و اعتقادات عمیق افراد هستند که در نهایت منجر به رفتار می‌شوند.  معمولاً فقط یک الگو یا ساختار یا مدل ذهنی در کار نیست؛ بلکه می‌تواند تعداد بسیار زیادی وجود داشته باشند و بر یکدیگر تاثیر بگذارند.

مدل‌های ذهنی عبارتند از نگرشها، باورها، اخلاقیات، انتظارات، ارزش‌ها یا فرهنگ که به ساختارها اجازه می‌دهند به عملکرد خود همانگونه که هستند، ادامه دهند. مدل‌ها، اعتقاداتی هستند که اغلب ناخودآگاه از جامعه یا خانواده خود می‌آموزیم و معمولا از آنها بی خبریم.

مدل‌های ذهنی، در نهایت همان چیزهایی هستند که ساختار را وادار به کاری ‌می‌کنند که انجام می‌دهند. آنها افکار و فرایندهای استدلالی هستند که باید وجود داشته باشند تا ساختار به همان شکلی که هست، ادامه یابد.

این ایده‌ها در ذهن ذینفعان ساختار، افرادی که ساختار را تنظیم می‌کنند یا کسانی که در نحوه عملکرد آن نقشی ایفا می‌کنند، وجود دارند.

شناسایی مدل‌های ذهنی از این نظر دشوار است که فرض‌های زیادی را به وجود می‌آورند که هرگز به طور صریح در مورد آن ها چیزی گفته نمی شود.

“مشکلات با همان ذهنیتی که آنها را ایجاد کرده اند قابل حل نیستند”  آلبرت انیشتین

اگر می خواهید باورهای خود را تغییر دهید، خواندن مقاله زیر می تواند به شما کمک نماید.

[su_box title=”همچنین بخوانید: ” style=”bubbles” box_color=”#a631a8″ radius=”20″]

[su_animate type=”shake” duration=”0.5″]

۹ روش تغییر نگرش برای رسیدن به زندگی ایده آل

[/su_box]

مثالی از به کارگیری مدل کوه یخ

نمونه ای از مدل کوه یخ را می‌توان برای سلامت یک فرد بررسی نمود. سرماخوردگی یک رویداد خواهد بود . سرماخوردگی در بیشتر زمان هایی که فرد خسته می‌باشد، یک الگو است.

ساختارهای سیستمی یا دلایل خستگی ممکن است شامل عدم استراحت در اثر کار زیاد باشد که خود محصولی از یک مدل ذهنی می‌باشد که هویت فرد را به عنوان یک شخص سخت کوش تعریف می نماید.

نقاط اهرمی

مدل کوه یخ نه تنها ابعاد مختلف یک مسئله را نشان می‌دهد، بلکه بینشی  در مورد چگونگی ایجاد تغییرات موثر در سیستم از طریق به کارگیری “نقاط اهرمی” ارائه می‌دهد.

یک نقطه اهرمی مکانی در داخل یک سیستم – یک شرکت بزرگ، یک اقتصاد، یک بدن زنده، یک شهر، یک اکوسیستم – است که یک تغییر کوچک در یک جز  آن می‌تواند تغییرات بزرگی در همه اجزا سیستم ایجاد کند.

هر چه به سمت سطوح پایین تر کوه یخ می‌رویم، اهرم‌های بیشتری برای تغییر سیستم خواهید یافت. تغییر ساختارها و تأثیرگذاری بر مدل‌های ذهنی تأثیر گسترده تری نسبت به واکنش در لحظه و حل کردن یک رویداد مشکل زا دارند.

رویدادها – واکنش

اگر فقط به وقایع نگاه کنیم، بهترین کاری که می‌توانیم انجام دهیم واکنش است. اتفاقی می‌افتد و ما آن را برطرف می‌کنیم.

در این سطح، به هیچ وجه تفکر خود را تغییر نمی دهیم. فقط به سرعت عمل می‌کنیم تا با استفاده از راه حل‌های قبلی که در گذشته جواب داده اند، مشکل را فوری برطرف کنیم.

برای برخی از رخدادهای سطحی، این رویکرد می‌تواند به خوبی کار کند. اما اگر مسئله ای سیستماتیک تر باشد، به دلیل اینکه ما صرفاً با علائم مشکل روبرو هستیم، نه دلایل اصلی، این روش شکست خواهد خورد.

استعاره کوه یخ به ما کمک می‌کند تا نشان دهیم، اگر بدون یافتن راه حلی برای علت، رویدادی را از بالا تغییر دهیم، بخش شناور زیر یخ به راحتی فشار می‌آورد تا نوک کوه (رویداد) را دوباره بسازد. بنابراین، فقط سطحی ترین موضوعات در این وضعیت قابل حل هستند.

الگو – پیش بینی

وقتی شروع به مشاهده الگویی در رویدادها می‌کنیم، گزینه‌های بیشتری پیش رو داریم. می‌توانیم آنچه را که قرار است رخ دهد، پیش بینی کنیم و  برای آن برنامه ریزی کنیم. وقتی شروع به مشاهده الگوها می‌کنیم، می‌توانیم بررسی کنیم که چه عواملی باعث می‌شوند که وقایع مشابه بارها و بارها اتفاق بیفتند.

ساختار – طراحی

وقتی شروع به توجه به ساختارهای زیرین می‌کنیم، می‌بینیم که در کجا می‌توانیم اتفاقات را تغییر دهیم. می‌توانیم طرز فکر و مدل‌های ذهنی که باعث می‌شوند ساختارها به همان روشی که اکنون هستند، جریان یابند را شناسایی کنیم .

مدل ذهنی – تغییر شکل

تغییر الگویی ذهنی که سازمان از آن استفاده می‌کند، بالاترین نقطه اهرم است و می‌تواند منجر به تحول واقعی شود.  با به کارگیری نقاط اهرمی در این سطح ممکن است،  سیستم کاملاً بازسازی شود و حتی بتواند بر بزرگترین چالش‌ها نیز غلبه کند.

به تغییر پارادایم پیرامون محیط زیست و  مصرف بهینه انرژی فکر کنید. طی چند دهه گذشته این موضوعات از یک نگرانی حاشیه ای به یک مسئله دارای اهمیت فراوان برای همه تبدیل شده اند.

یک از راه های تغییر الگوی ذهنی مطالعه کردن است. با استفاده از اپلییکشن ذهن می توانید، مجموعه ای از برترین کتاب های جهان را در کمترین زمان مزالعه نمایید.

روش کوه یخ را امتحان کنید!

یک رویداد که اخیرا رخ داده و برای شما مهم یا جالب توجه بوده است را انتخاب کنید. به عنوان نمونه‌ سیل، خشکسالی یا طوفان زمستانی اخیر را در نظر بگیرید. یک تصمیم جنجالی دادگاه کشور یا یک پرونده قضایی بزرگ؛ تغییر سیاست محلی یا یک موضوع بحث انگیز؛ اقدام نظامی بین المللی؛ یا مسئله ای که شخصاً در چند هفته گذشته با آن روبرو شده اید را مورد بررسی قرار دهید.

رویداد (آنچه در مورد این رویداد قابل مشاهده است) را در بالای کوه یخ بنویسید. با پیدا کردن الگوها، سیستم‌های اساسی و مدل‌های ذهنی به سمت پایین کوه یخی حرکت کنید و هرچه فکر می‌کنید درست است را اضافه نمایید.

وقتی بیشتر در مورد این رویداد اندیشیدید، می توانید با بالا و پایین رفتن بین سطوح، کوه یخی خود را کامل نمایید.

سوالاتی که پس از به کارگیری مدل کوه یخ باید به آن توجه کنید

• آیا مدل کوه یخی به گسترده نمودن دیدگاه تان کمک کرده است؟ اگر چنین است، این دیدگاه جدید تا چه اندازه برایتان مفید است؟
• مفهوم “نقاط اهرمی” را در نظر بگیرید. آیا این تمرین به شما نقاط جدیدی را نشان داده است که بتوانید به وسیله آن ها در سیستم مداخله نمایید؟
• چه مواردی شما را ناامید کرده است؟ آیا تجزیه و تحلیل با به کارگیری مدل کوه یخ شما را به نتیجه دلخواه رسانده است؟

سخن آخر

مدل کوه یخ به ما کمک می‌کند تا شرایط را در متن کل سیستم ببینیم و خود را محدود به رویدادها نکنیم. این مدل به ما کمک می‌کند تا علل اصلی را درک کنیم به جای آنکه فقط  به علائم بپردازیم.

این مدل یادآوری می‌کند که رویدادها و الگوهای قابل مشاهده، ناشی از ساختارهای سیستمی و مدل‌های ذهنی که غالباً پنهان هستند، می باشند.

منابع

• https://ecochallenge.org/iceberg-model/
• https://belowthesurface.dk/toolbox/2020/4/3/identifying-root-causes
• https://bigthinking.io/the-iceberg-model-for-problem-solving/
• https://www.systemsinnovation.io/post/iceberg-model
• http://article.sapub.org/10.5923.j.ajss.20150401.02.html
• http://reospartners.com/wp-content/uploads/2015/07/Reos-Partners-Toolkit-Module-5-Systems-Thinking-With-the-Iceberg.pdf

این نوشته با به کارگیری تکنیک کوه یخ ، مشکلاتتان را ریشه ای حل نمایید‏ برای اولین بار ظاهر می شود در ذهن.

تفکر تحلیلی در برابر تفکر ترکیبی

تفکر، مهم‌ترین توانایی ما انسان‌ها است. با این قابلیت، توانایی درک بهتر مسائل را پیدا خواهیم کرد و می‌توانیم به‌صورت مطلوبی مسائل را حل کنیم و برای هر مشکل راه‌حلی جدید پیدا کنیم.

حتماً می‌دانید که انواع مختلفی از تفکر وجود دارد. تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی، دو نوع مختلف از معروف‌ترین انواع تفکر هستند که در مدیریت کاربرد دارد. زیاد پیش می‌آید که تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی را به‌صورت یکسان فرض شود؛ اما باید بدانید که این دو نوع از تفکر، کاملاً باهم تفاوت دارند. چه تفاوت‌هایی؟ در ادامه با ما همراه باشید.

یک؛ تعریف

تفکر تحلیلی

بیایید قبل از اینکه تفاوت‌های تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی را بررسی کنیم، آن‌ها را درست تعریف کنیم. تعریف را از تفکر تحلیلی شروع می‌کنم. تفکر تحلیلی یعنی بررسی یک سیستم با تبدیل کردن اجزای آن به جزییات ریزتر. درواقع وقتی شما اجزا یک سیستم را می‌شکنید و جزییات آن را به‌صورت جداگانه بررسی می‌کنید تا به‌کل برسید، از روش تحلیلی استفاده کرده‌اید.

مراحلی که برای پیاده‌سازی تفکر تحلیلی باید طی شود به‌قرار زیر است:

تعریف کامل مسئله و زوایای آن

تقسیم کردن مسئله به تکه‌های کوچک‌تر

بررسی دقیق هر بخش مسئله

ارائه فرضیه و آزمایش آن

تفکر ترکیبی

اما در تفکر ترکیبی اجزا سیستم در تعامل و ارتباط با یکدیگر بررسی می‌شوند. درواقع وقتی از روش ترکیبی برای حل مسائل استفاده می‌کنید، نگرش کل محور به مسئله موردنظرتان دارید. افراد با تفکر ترکیبی تمایل دارند برای هر مسئله بیش از یک دلیل پیدا کنند و از تفکر خطی گریزان هستند. هرچند تفکر تحلیلی هم مانند تفکر ترکیبی نوعی از تفکر سیستمی به‌حساب می‌آید اما تفکر ترکیبی به تفکر سیستمی تمایل بیشتری دارد.

برای پیاده‌سازی تفکر ترکیبی باید مراحل زیر را دنبال کنید:

در تفکر ترکیبی باید مسئله‌ای که مورد بررسی قرارگرفته‌ است را در سیستم بزرگ‌تری در نظر بگیریم و آن را در یک کل بزرگ‌تر موردبررسی قرار دهیم. (مثلاً در بررسی رفتار رانندگان باید آن‌ها را به‌عنوان یک عضو از جامعه شهری فرض کنیم.)

رفتار و خصوصیات کلی سیستم را بررسی کنیم.

رفتار و ویژگی‌های مسئله موردنظرمان را به توجه با نقش و کارکردهای درون سیستم موردنظر توضیح دهیم.

دو؛ کاربرد

تفکر تحلیلی

تفکر تحلیلی در مواقعی به کار می‌آید که با مسائلی پیچیده روبه‌رو می‌شویم. با تفکر تحلیلی می‌توانیم مسئله بزرگ و پیچیده را به قطعات کوچک‌تری تقسیم کنیم و آن را با دقت بیشتری بررسی کنیم. تفکر تحلیلی به ما توانایی درک اجزا سیستم به‌صورت جداگانه را می‌بخشد. با استفاده از این تفکر می‌توانیم از تمام ظرفیت گروهمان استفاده کنیم و اجازه بدهیم هرکس بنا بر تخصص و توانایی خود گوشه‌ای از مسئله را مدیریت کند.

تفکر تحلیلی می‌تواند در جمع‌آوری اطلاعات، شناسایی موضوعات جدید و مسائل مختلف، ارائه راه‌حل‌های جدید، آزمایش راه‌حل‌های جدید و ارائه یافته‌های جدید بر اساس آنالیز موضوعات به ما کمک کند.

از این تفکر در کشف موضوعات علمی و مطالعات علوم پایه استفاده می‌شود. روش استقرایی از تفکر تحلیلی نشات می‌گیرد.

تفکر ترکیبی

تفکر ترکیبی به ما کمک می‌کند که در جزییات سیستم دقیق‌تر شویم. این تفکر نگاهی همه‌جانبه از درون خود سیستم به‌کل سیستم می‌بخشد. با استفاده از تفکر ترکیبی می‌توانیم رابطه بین پدیده‌ها و اجزای سیستم را بهتر درک کنیم. کشف روابط متقابل میان اجزاء سیستم و تأثیر برهم‌کنش آن‌ها بر نتیجه کار سیستم از محصولات تفکر ترکیبی است.

تفکر ترکیبی در بررسی پدیده‌ها به دنبال کشف یک علت خاص نیست. این تفکر به ما کمک می‌کند که دلایل را در زنجیره‌ای از علت و معلول جستجو کنیم. تفکر ترکیبی در کشف روابط انسانی و مطالعه پدیده‌های جامعه‌شناختی بسیار سودمند خواهد بود. علت این امر آن است که مغز ما انسان‌ها بسیار پیچیده است و رفتار یکسانی را از خود بروز نمی‌دهد. ایراد استفاده صرف از تفکر تحلیلی در بررسی پدیده‌های اجتماعی این است که تمایل دارد رفتار انسانی را هم مانند رفتار اشیا و اجسام قابل پیش‌بینی و یکسان فرض کند.

درصورتی‌که واقعاً چنین چیزی امکان‌پذیر نیست. یا لااقل چنین نتایجی چندان قابل‌اتکا نیستند. انسان‌ها تحت تأثیر عوامل مختلف حتی در شرایط یکسان هم می‌توانند رفتارهای متفاوتی از خود بروز دهند. مسئله‌ای که با استفاده از تفکر تحلیلی قادر به درک آن نخواهیم نبود.

تفاوت‌های اساسی تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی

• تفکر تحلیلی به ما این قدرت را می‌بخشد که رفتار جزئیات سیستم را به‌درستی کنیم. در مقابل، تفکر ترکیبی به ما این توانایی را می‌دهد که تأثیر رفتار اجزا سیستم را بر یکدیگر بهتر درک کنیم. درواقع تفکر تحلیلی بر خصوصیات اجزا سیستم به‌تنهایی سروکار دارد، اما تفکر ترکیبی به دنبال کشف روابط میان اجزا است.
• تفکر تحلیلی اجزاء سیستم را به جزئیات کوچک‌تر تقلیل می‌دهد. به‌این‌ترتیب ما قادر خواهیم بود که مؤلفه‌های تشکیل‌دهنده سیستم را بازشناسی کنیم؛ اما تفکر ترکیبی به ما این توانایی را می‌بخشد که الگوی رفتاری سیستم و ارتباط میان اجزا سیستم را به‌درستی درک کنیم.
• تحلیل بر پایه یافتن تفاوت‌ها میان جزئیات است. با استفاده از تحلیل می‌توانیم اجزا مختلف درون سیستم را با پرداختن به تفاوت‌هایشان درک کنیم؛ اما ترکیب عبارت است از درک شباهت‌های رفتار میان اجزا مختلف سیستم.
• روش تحلیلی روش آسانی است. ما از بدو تولد به‌صورت غریزی یاد گرفته‌ایم که تحلیلی فکر کنیم؛ اما تفکر ترکیبی سخت‌تر است. چراکه ما به‌ندرت با ارده خودمان به ترکیبی فکر کردن اقدام می‌کنیم. هرچند گاهی به‌صورت ناخودآگاه در رویارویی با مسائل با تفکر ترکیبی جلو رفته‌ایم. ازآنجایی‌که مسائلی که ما روزانه با آن‌ها سروکار داریم عموماً به‌صورت سیستمی درک می‌شوند، فکر ما را به تفکر تحلیلی سوق می‌دهند.
• تفکر ترکیبی بسیار سخت‌تر از تفکر تحلیلی است. احتمالاً حدس می‌زنید که چرا؟ درک روابط میان پدیده‌ها، روابطی که پویا و سیال هستند و نمی‌توان آن‌ها را به‌درستی پیش‌بینی کرد بسیار سخت‌تر از کشف قوانین ایستا و قابل تکرار است.
• بااینکه می‌توان گفت درنهایت هدف هردو تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی، کشف الگوهای تکرارشونده و درون‌مایه اصلی سیستم‌ها است؛ اما تفکر ترکیبی مستقیماً سراغ این هدف می‌رود و هدف اصلی خود را کشف این روابط بیان می‌کند. درصورتی‌که تفکر تحلیلی به‌صورت غیرمستقیم به چنین نتیجه‌ای می‌رسد.
• 

تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی؛ کدام‌یک؟

این‌همه روضه خواندیم تا به این نتیجه برسیم. به نظر شما کدام‌یک بهتر هستند؟

اگر نظر من را بپرسید، باید به شما بگویم که هیچ‌کدام از تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی بر هم برتری ندارند. درواقع وقتی قرار است به مسئله‌ای نگاه کنیم و آن را موردبررسی همه‌جانبه قرار دهیم؛ اگر دوست داریم از نتیجه کارمان یک راه‌حل تروتمیز و بدون نقص بیرون بیاید، باید تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی را به‌صورت مکمل به کار ببریم.

درواقع تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی مکمل هم هستند. تفکر ترکیبی بعد از تفکر تحلیلی مطرح شد و نقش آن پر کردن جای خالی ادراکی بود که از تفکر تحلیلی صرف به‌دقت می‌آمد.

برای درک نقص‌های تفکر تحلیلی مثال مشهوری وجود دارد. وقتی کسی بخواهد از دریچه تفکر تحلیلی ماشین را تعریف کند، می‌گیرد وسیله‌ای است که چهارچرخ دارد و حرکت می‌کند. حالا اگر ماشین موردنظر سه‌چرخ داشته باشد چه؟ آن‌وقت تعریف تفکر تحلیلی ناقص می‌ماند.

درواقع ترکیب نگاهی از درون سیستم به‌کلی است که آن را دربر گرفته است و در عوض تحلیل نگاهی از بیرون به داخل سیستم و جزئیات آن است. به همین دلیل معمولاً توصیه می‌شود که قبل از به‌کارگیری تفکر تحلیلی، از تفکر ترکیبی برای بررسی مسائل استفاده کنیم.

از ترکیب تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی تفکر طراحی به وجود می‌آید. تفکری که در طراحی و تولید محصولات و مدیریت بسیار پرکاربرد و موفق عمل می‌کند. اگر با تفکر طراحی آشنا نیستید، ما در این مقاله به‌صورت مفصل از تفکر طراحی و مراحل آن با شما حرف زده‌ایم.

این نوشته تفکر تحلیلی و تفکر ترکیبی ؛ کدام یک کارایی سیستم را افزایش می‌دهند؟ برای اولین بار ظاهر می شود در ذهن.

تفکر سیستمی

لازم است قبل از آنکه با ماهیت تفکر سیستمی آشنا شویم، مفهوم سیستم را به درستی درک کنیم. سیستم به مجموعه‌ای از اجزا گفته می‌شود که در ارتباط با هم عمل می‌کنند، عملکردشان به هم وابسته است، دارای کنش متقابل هستند و برای هدف مشترک برنامه‌ریزی شده‌اند.

اگر یکی از اجزای سیستم کار خود را به درستی انجام ندهد؛ عملکرد کل سیستم با اختلال جدی مواجه خواهد شد یا در بهترین حالت، کارایی سیستم کاهش خواهد یافت و برای رسیدن به نتیجه مطلوب، همه اجزای سیستم باید در جای مناسب و زمان مناسب، عملکرد مناسبی داشته باشند.

اما تفکر سیستمی چیست؟ تفکر سیستمی نوعی نگرش به رویدادها و پدیده‌ها است که ریشه هر اتفاق را در مجموعه‌ای از عوامل بهم پیوسته جستجو می‌کند و برای هر رویداد، چندین علت اصلی و حاشیه‌ای تعریف می‌کند. تفکر سیستمی، به هر پدیده و رویدادی نگرشی جامع دارد و نوعی از تفکر کل‌نگر است.

درواقع می‌توان گفت تفکر سیستمی، برخلاف تفکر خطی، به جای بررسی جزییات هر پدیده، آنها را در ارتباط با یکدیگر می‌بیند و زنجیره‌ای از عوامل و جزییات را در ارتباط با رویدادها تعریف می‌کند.

طبق تفکر سیستمی، تقلیل یک مجموعه به اجزا آن، کارایی سیستم را کاملا بی‌معنا و فاقد محتوا می‌کند. برای درک یک مجموعه باید کل مجموعه را با همه اجزا درون آن بررسی کرد.

تفکر سیستمی چه کاربردی دارد؟

شاید فکر کنید مهم‌ترین کاربرد تفکر سیستمی در مدیریت مجموعه‌های کلان و نظام‌های سیاسی است. اما واقعیت این است که تفکر سیستمی از مهم‌ترین نگرش‌های موجود است.

با تفکر سیستمی می‌توانید نه تنها کسب‌وکارهای کوچک و ادارات بزرگ، بلکه همه امورات‌تان را به درستی مدیریت کنید. تفکر سیستمی در روابط میان انسان‌ها هم اثرگذار است. تفکر سیستمی به ما این نیرو را می‌بخشد که بتوانیم از قید و بندهای افراط و تفریط‌گرایانه رها شویم.

فرض کنید در روزی بارانی، با عجله در حال رفتن به محل کارتان هستید. در همین حال یک خودرو با سرعت از کنارتان رد می‌شود و از چاله پر از آب که اتفاقا نزدیک شما قرار گرفته است عبور می‌کند. احتمالا آبی که به سر و رویتان پاشیده می‌شود بسیار عصبانی خواهید شد.

البته عصبانیت شما موضوع این بحث نیست. موضوع این است که چطور به این اتفاق نگاه کنید. اگر تفکر شما خطی باشد، برای این اتفاق یک دلیل خاص خواهید آورد و آن هم احتمالا این است که راننده به عمد چنین کاری کرده است.

اما کسی که سیستمی فکر می‌کند، مجموعه وسیعی از عوامل را برای این رویداد درنظر می‌گیرد. شاید راننده عجله داشته و متوجه گودال پر از آب نشده است، شاید برای اینکه با کسی تصادف نکند، مجبور به انحراف از مسیر شده است و شاید لحظاتی قبل از گذر از کنار شما خودرویی مسیر او را بریده بود.

می‌بینید؟ تفاوت تفکر سیستمی و تفکر خطی، در تمام اجزای زندگی تاثیر می‌گذارد و تمام قضاوت‌های شما را تحت تاثیر قرار خواهد داد.

چرا باید تفکر سیستمی داشته باشیم؟

مدیریت قدرتمند و کارآمد

کسانی که سیستمی فکر می‌کنند، مدیران بسیار موفق و قدرتمندی هستند. افراد با تفکر سیستمی می‌توانند درک صحیحی از اتفاقات و پدیده‌ها داشته باشند. آن‌ها بسیاری از مسائل را که از نظر افراد عادی پنهان می‌ماند می‌بینند و درباره آن به تصمیم‌گیری صحیح‌تری خواهند رسید.

از طرفی، تفکر سیستمی به مدیران این دید را می‌بخشد که همه اعضای مجموعه را به یک اندازه در موفقیت و دستیابی به هدف تیم سهیم بدانند. این نوع از تفکر باعث می‌شود تمام اعضای مجموعه را در رویارویی با چالش‌ها و دستیابی به اهداف به کار بگیرند.

به کارگیری همه افراد گروه در مجموعه و مشارکت فعال اجزا سیستم باعث ایجاد حس همدلی و نزدیکی بیشتر اعضا خواهد شد و به نحو موثری به موفقیت و حصول اهداف سرعت می‌بخشد.

بهبود روابط فردی

تفکر سیستمی باعث می‌شود از بسیاری از سوتفاهم‌ها و برداشت‌های شخصی در روابط جلوگیری شود. تفکر سیستمی بر خلاف تفکر خطی، علت رفتار دیگران را پدیده‌ای خاص نمی‌بیند و مجموعه‌ای از عوامل را در بروز رفتاری خاص مدنظر قرار می‌هد. همین امر باعث می‌شود در رابطه با دیگران از سوتفاهم و ایجاد نزاع جلوگیری شود.

رهایی از دام افراط و تفریط

تفکر سیستمی شما را از نگاه صفر و یکی دور می‌کند. کسانی که خطی فکر میکنند و بینش خطی دارند، یک عامل را تماما مقصر اتفاق پیش‌آمده می‌دانند و همه تقصیرها را به گردن آن می‌اندازند اما در تفکر سیستمی ابدا چنین اتفاقی رخ نخواهد داد.

در تفکر سیستمی با نگرش جامع به مسائل، مجموعه‌ای از رویدادها و پدیده‌ها در وقوع مسائل دخیل پنداشته می‌شود و درک صحیح‌تری از مسائل به افراد خواهد بخشید.

عیب‌یابی صحیح مسائل و رویدادها

تفکر سیستمی قدرت بالایی در عیب‌یابی مسائل و ارائه راه‌حل برای رویدادها و چالش‌ها را به شما عطا خواهد کرد. تفکر سیستمی این قدرت را به شما می‌بخشد که بتوانید از بالا و با نگرشی جامع به مسائل و رویدادها نگاه کنید و همین قدرت توان تشخیص و عیب‌یابی شما را به طرز قابل توجهی ارتقا خواهد داد.

چطور سیستمی فکر کنیم؟

داشتن نگرش جامع به اتفاقات

اگر در توضیح علت رویدادها و حوادث، به جای کل نگری و بینش جامع به مسائل، بیش از اندازه به جزییات توجه کنید، به میزان قابل توجهی از تفکر سیستمی دور خواهید شد. نگرش سیستمی نیازمند بینشی کل نگرانه به مسائل است.

برای داشتن بینش کل‌نگرانه، کافیست از بیرون به یک رویداد نگاه کنید. قدم بزرگی که می‌توانید برای این نگرش به مسائل داشته باشید، این است که تمام پیش‌فرض‌ها و وابستگی ذهنی‌ خودتان را برای قضاوت مسائل کنار بگذارید. خودتان را شخص بی‌طرفی ببینید که هیچ نقشی درون مساله به وجود آمده ندارد و گویا ناظر بیرونی هستید.

با این ترفند می‌توانید نگرشی کل نگرانه و جامع به مسائل داشته باشید.

از کارشناسان کمک بگیرید

یکی دیگر از قدم‌های بزرگ در راستای داشتن تفکر سیستمی رسیدن به این باور است که یک نفر نمی‌تواند همه توانایی‌های موجود در دنیا را درخود جا بدهد. پس طبیعتا نمی‌تواند در تحلیل همه مسائل، دقیق و تخصصی عمل کند. اما به نظر شما چاره چیست؟

چاره مشورت گرفتن از افرادی است که به اندازه کافی در حوزه موردنظر تخصص و علم دارند. مشورت و کمک از کارشناسان و همه اعضای گروه باعث می‌شود که همکاری در سطح گروه افزایش پیدا کند و همه اعضا خودشان را در پیشبرد اهداف گروه، به صورت واضح و عملی موثر ببینند.

هرچقدر همکاری و همفکری در گروه افزایش پیدا کند، همدلی و دوستی میان اعضای گروه افزایش خواهد یافت و بازدهی کار گروهی به نحو مطلوبی پیشرفت خواهد کرد.

عجول نباشید

شتابزدگی یکی از آفات تفکر سیستمی است. شتابزدگی در بررسی پدیده‌ها و مسائل، می‌تواند قضاوت شما را به شدت تحت تاثیر قرار دهد. برای اینکه به مساله‌ای نگاه کنید که اتفاقا خودتان هم در آن نقش دارید، به هیچ وجه عجله نکنید و سعی کنید هیجانات روحی‌تان را کنترل کنید.

داشتن آرامش و صبر بهترین راهکار برای کنترل قضاوت‌ها و دوری  از قضاوت‌های عجولانه و شتابزده است.

به شرایط محیطی و علل زمینه‌ای توجه کنید

نمی‌توان رویدادی را بدون درنظر گرفتن شرایط و زمینه‌ها درست تحلیل کرد. فرض کنید قرار است شتابزدگی افراد را در قدم زدن در پیاد‌ه‌رو بررسی کنیم. آیا می‌توانید بدون درنظر گرفتن وضعیت جوی، ساعت و میزان شلوغی پیاده‌رو، علت آن را بررسی کنیم؟ جواب قطعا منفی است.

سعی کنید در بررسی حوادث و اتفاقات، مانند یک کاراگاه تیزبین باشید. از هیچ جزیی نگذرید و همه عوامل دخیل در وقوع یک اتفاق را درنظر بگیرید.

عدم تمرکز بیش از اندازه بر آمار و ارقام

برخلاف تفکر خطی که در توجیه مسائل به آمار و ارقام تکیه دارد،  این تفکر بیش از هرچیزی بر کیفیت تاکید می‌کند. واقعیت این است که آمار و ارقام تنها می‌تواند یک روی سکه را برای ما مشخص کند؛ اما همه آنچه که برای تحلیل صحیح نیاز داریم، فراهم نخواهد کرد.

مثلا فکر کنید برای بررسی وضعیت اقتصادی یک کشور، از نرخ تورم حرف بزنیم. تکیه بر صرف یک عامل می‌تواند باعث شکل‌‌‌گیری تحلیل اشتباه شود. چون گاهی پایین بودن نرخ تورم، نه‌تنها نشان‌دهنده وضعیت مطلوب اقتصادی نیست، بلکه می‌تواند نشان‌دهنده رکود در بازار باشد.

[su_note note_color=”#a631a8″ radius=”10″ class=””]

در آخر باید اضافه کنم که تفکر سیستمی، برخلاف تفکر خطی تاثیر بسیار مثبتی بر تشخیص و عملکرد ما خواهد گذاشت. تفکر سیستمی این قابلیت را به ما می‌بخشد که به انسان تاثیرگذارتری تبدیل شویم و بتوانیم به سادگی رهبری گروه را برعهده بگیریم.

[/su_note]

این نوشته تفکر سیستمی چیست؟ چطور سیستمی فکر کنیم؟ برای اولین بار ظاهر می شود در ذهن.