تاریخچه روش مسیر بحرانی

زمزمه اولیه در مورد این روش جالب در پروژه منهتن و در اوایل دهه چهل میلادی در آمریکا شکل گرفت. دانشمندان و مدیران گرداننده ، با توجه به  هدف، مقیاس و اهمیت این پروژه تغییرساز، به توسعه تعدادی از تکنیک‌ها مشغول شدند تا مطمئن شوند این پروژه نتایج موردنظر را به‌موقع ارائه می‌دهد.

از جمله تکنیک‌هایی که دانشمندان در پروژه منهتن به آن توجه داشتند، ترسیم مهم‌ترین وظایف در پروژه بود تا به کمک آن، تاریخ تکمیل و به پایان رسیدن آن را برآورد کنند و حالا ما آن را به اسم روش مسیر بحرانی می‌شناسیم و با این توضیح، مشخص شد که چه تاریخچه درخشانی داشته است.

CPM ستون برنامه ریزی پروژه به‌حساب می‌آید و تا همین دوره و زمانه هم ادامه پیدا کرده است. اینکه هر پروژه چقدر طول می‌کشد خیلی از مواقع به مهم‌ترین کارهایی که برای آن پروژه در نظر گرفته می‌شود، بستگی دارد.

هر مدیر پروژه‌ای باید توجه داشته باشد که اگر بتواند این وظایف و مدت زمان آغاز و پایان آن‌ها را مشخص کند، می‌تواند یک برآورد منطقی  برای بودجه و تایم لاین آن در نظر بگیرد.

شاید این توضیحات برای شما که به تازگی پا به دنیای شگفت‌انگیز مدیریت پروژه گذاشته‌اید کمی عجیب و سخت باشد. ولی فراموش نکنید که قرار است در این مقاله کاربرپسند همه ریزه‌کاری‌های لازم برای آشنایی با این تکنیک را توضیح بدهم تا به‌خوبی با روش استفاده از آن از پس مدیریت پروژه‌هایتان بربیایید.

آشنایی با روش مسیر بحرانی

اول اجازه بدهید یک سؤال طرح کنم:

اطلاعاتی در مورد نظریه محدودیت‌ها Theory of Constraints دارید؟ این عبارت با عنوان اختصاری TOC هم شناخته شده است.

احتمالاً از جمله خوانندگانی باشید که کمتر در موردش شنیده‌اید و در ادامه بد نیست یک توضیح کوتاه برایش بنویسم. این مفهوم برای اولین بار در کتاب آقای الیاهو گلدرت Elliyahu Goldratt با عنوان هدف  The Goal  آمد که در سال ۱۹۸۴ منتشر شد.

گلدرت در نظریه خود بیان می‌کند که توانایی به سرانجام رساندن هر فعالیتی بستگی به مجموعه‌ای از منابع مهم و محدودیت‌ها دارد. برای نمونه؛ برای آماده کردن یک ساندویچ ساده باید همه مواد لازم این لقمه را داشته باشید. حالا اگر نان برای آماده کردن ساندویچتان موجود نباشد، ساندویچی هم در کار نخواهد بود.

نان در نمونه ما همان محدودیتی است که « پروژه آماده‌سازی ساندویچ» به آن بستگی دارد. روش مسیر بحرانی شما مبتنی بر همین نظریه است و فقط مقیاس بزرگ‌تری را در اختیار گرفته. بنا بر روش  CPM، موفقیت در هر پروژه‌ای بستگی به کارها و وظایفی دارد که در این مسیر باید به‌موقع آغاز شوند و به پایان برسند.

در روش مسیر بحرانی به دنبال چه نتیجه‌ای هستیم؟

همان‌طور که می‌دانید هر پروژه‌ای بدون در نظر گرفتن ابعاد و بودجه‌ای که دارد، یک سری وظایف را برای خودش تعریف کرده که تکمیل پروژه دقیقاً وابسته به درست انجام شدن همین وظایف است. برای نمونه؛ پختن یک املت ساده لذیذ باید شامل چه مراحلی باشد؟

◄ شکستن تعدادی تخم مرغ

◄ گرم کردن ماهیتاوه و اضافه کردن کره یا روغن

◄ هم زدن تخم‌مرغ‌های شکسته در ظرف و در مرحله آخر، اضافه کردن گوجه

این دستورالعمل، یک روش ساده و همگانی برای درست کردن املت است. چندین و چند دستور دیگر هم هست که با مزه‌دار کردن تخم‌مرغ‌ها با ادویه‌جات، اضافه کردن مقداری سبزی یا پنیر یا حتی دورو پختن تخم‌مرغ‌ها می‌تواند همراه باشد.

بنابراین، تمامی ریزه‌کاری‌های بالا، موارد اضافه بر سازمان برای پخت املت هستند و حتی اگر هیچ‌کدام را هم انتخاب نکنید، باز هم یک املت خواهید داشت. شاید خیلی عالی نباشد ولی درهرصورت املت درسته کرده‌اید.

حالا تصور کنید تخم‌مرغ‌ها شکسته نشوند، ماهیتاوه گرم نباشد یا عمل پخت‌وپزی اتفاق نیفتد. هیچ خبری از املت نخواهد بود. سه گام مهمی که برای این پروژه در نظر گرفته شد، کارهای ضروری برای پختن املت بود تا پروژه شما موفقیت‌آمیز باشد.

ادامه این مراحل گویای مسیر بحرانی است که هر آشپز جدیدی برای پختن املت باید آن را انجام دهد. و این، به‌طور خلاصه می‌شود روش مسیر بحرانی.

تعریف روش مسیر بحرانی

این تکنیک در مدیریت پروژه، بدنه دانش تعریف می‌شود   (PMBOK)  که تعریف زیر را دربرمی گیرد:

روش موردبحث تداوم و ترتیب فعالیت‌های زمان‌بندی‌شده‌ای است که مدت زمان آغاز و انجام یک پروژه را مشخص می‌کند.

این فعالیت‌ها باید اجرایی شوند تا پروژه مسیر موفقیت‌آمیزی را طی کند. علاوه بر این، نظمی که برای تکمیل کارها در نظر گرفته شده باید نظم مشخص و ویژه‌ای باشد. قرار است خانه بسازید؟ قطعاً نمی‌توانید اول دیوارها را بالا ببرید و بعد پی را بسازید. ترتیب لازم است.

** نکته: فراموش نکنید که CPM طولانی‌ترین ترتیب کارها در پروژه را مشخص می‌کند. این یعنی، در هر پروژه‌ای شما با ترتیب کارهای متعددی روبه‌رو خواهید بود و روش موردنظر ما ترتیبی را مشخص می‌کند که بیشترین زمان را قرار است برای خود داشته باشد.

برای نمونه؛ ساخت خانه چندین کار پشت سر هم را در خود جای داده است که در نمودار زیر می‌بینید:

هر کار در پروژه ساخت خانه زمان و منابع مشخصی می‌خواهد؛ ساخت دیوارها و کشیدن سقف بیشتر از نصب لوله‌ها و سایر وسایل زمان می‌برد. پس اگر « مسیر بحرانی» پروژه را تشخیص بدهید، حواستان به ترتیب کارهایی که بیشترین زمان را می‌گیرند خواهد بود. به نمودار زیر نگاه کنید:

زمان نهایی در نظر گرفته شده برای تکمیل این توالی در چنین مسیر بحرانی، چشم‌انداز درستی در مورد حداقل زمان پروژه به شما می‌دهد. ممکن است چندین ترتیب زمانی مشابه هم داشته باشید، ولی اگر تأخیرهای زیادی در ترتیب مسیر بحرانی شما وجود داشته باشد، پروژه قطعاً از این تأخیر آسیب می‌بیند.

روش مسیر بحرانی و فرایند تصمیم‌گیری

این روش یک الگوریتم برای تصمیم‌گیری به‌حساب می‌آید. در این الگوریتم، زمان آغاز، طول انجام و زمان پایان کار در نظر گرفته می‌شود تا بدانیم کدام‌یک از فعالیت‌ها نیاز به توجه بیشتری دارند ( درواقع همان مفهوم « بحرانی» در پروژه).

برای درک بهتر این الگوریتم شاید بد نباشد با یک مثال ادامه بدهیم:

شما فهرستی از کارهای مشخص‌شده دارید. ردیف C و D این فهرست، کارهایی هستند که برای شروع فعالیت باید انجام شوند و البته مدت زمان انجام هرکدام هم به ترتیب نوشته شده است.

ازآنجایی‌که هدف مدیر پروژه تکمیل کار در سریع‌ترین زمان ممکن است ( البته بدون فشار آوردن به کیفیت کار)، اعضای تیم هم تلاش می‌کنند تا زودترین زمان ممکن را برای هر کار در نظر بگیرند.

برای عملی شدن این هدف، بهتر است همه کارها را در یک نمودار قرار دهیم و مدت زمان انجام هرکدام را هم اضافه کنیم. در چنین نموداری، زودترین زمان شروع با حروف ES ( early start) در سمت چپ فعالیت و زودترین زمان پایان با حروف EF ( early finish) در سمت راست فعالیت نوشته می‌شود:

حالا باید زودترین زمان شروع را برای هر فعالیت مشخص کنید. این مرحله با توجه به بزرگ‌ترین عدد سمت راست یعنی زودترین زمان پایان است. بنابراین زودترین زمان پایان فعالیت با توجه به زودترین زمان شروع و مدت زمان انجام آن است.

پس اگر زودترین زمان شروع فعالیتی بیست روز است و به مدت ۱۰ روز طول می‌کشد، زودترین زمان پایان آن ۳۰روز خواهد بود. توجه داشته باشید که طولانی‌ترین مسیر همان « مسیر بحرانی» است.

شناوری در مدیریت پروژه و ارتباط آن با روش مسیر بحرانی

مفهوم شناوری در استفاده از این روش اهمیت زیادی دارد. « شناور بودن» در مدیریت پروژه بیان کننده مدت زمان تأخیر یک کار است بدون آنکه باعث تأخیر در فعالیت‌های دیگر شود:

◄ هر فعالیت بعدی وابسته، « شناوری آزاد» نام دارد.

◄ هرگونه تأخیر در پروژه به‌صورت کلی « شناوری کل» نام دارد.

هر کار یا فعالیتی در مسیر بحرانی، شناوری صفر دارد. بنابراین، می‌توانید در آن تأخیر داشته باشید بدون آنکه باعث تأخیر در پروژه یا فعالیت‌های وابسته به آن باشید.

بد نیست دوباره به مثال پختن املت برگردیم! گرم کردن ماهیتاوه شناوری صفر دارد چون در مسیر بحرانی قرار گرفته و تأخیر در انجام آن به معنی انجام نشدن باقی فعالیت‌های وابسته است. مزه دار کردن تخم‌مرغ‌ها با ادویه شناوری بسیار بالایی دارد. این یعنی می‌توانید هرزمانی آن‌ها را به تخم مرغ اضافه کنید بدون آنکه تأخیری در روند پخت املت ایجاد شود.

** مهم: محاسبه شناوری تمامی فعالیت‌ها در پروژه برای اینکه توزیع منابع بهتری داشته باشیم، اهمیت زیادی دارد. اگر فعالیتی شناوری بالایی دارد، می‌توانید منابع مخصوص به آن را برای « فعالیت با اولویت بالا» در نظر بگیرید. پس به‌طورکلی، فعالیت‌هایی که شناوری بالایی دارند، در فهرست کارها، اولویت پایین‌تری دارند. درحالی‌که مواردی که در مسیر بحرانی قرار دارند ( شناوری صفر) باید بیشتر موردتوجه قرار بگیرند.

روش مسیر بحرانی و توجه به محدودیت‌ها و احتمالات

هر مدیر پروژه‌ای، حتی یک فرد عادی با پروژه‌های روزانه ساده در زندگی، می‌داند که پروژه تمام‌عیار و طبق برنامه خیلی سخت اتفاق می‌افتد. تأخیرها، تغییرات و تقاضای مشتری که ما را وامی‌دارد یک سری فعالیت‌ها را زودتر شروع کنیم و موارد دیگر را با تأخیر انجام بدهیم از جمله همین محدودیت‌ها و احتمالات هستند.

CPM اینجاست که با چند معیار زیر خودش را نشان می‌دهد:

پیگیری سریع

این روش فرایند انجام چند کار در مسیر بحرانی به‌طور موازی است تا زمان کلی انجام پروژه کمتر شود. توجه داشته باشید که پیگیری سریع تنها مناسب فعالیت‌هایی است که وابستگی‌های « جدی» ندارند. به عبارتی وابستگی کاملی به فعالیت‌های قبلی خودشان برای شروع ندارند.

برای نمونه؛ قبل از ساخت دیوارهای خانه، شما اول باید پی خانه را بسازید. پس ساخت دیوار یک فعالیت وابسته به فعالیت قبلی است. اما می‌توانید به‌صورت موازی و هم‌زمان با ساختن پی، مصالح موردنیاز برای ساخت دیوار را هم آماده کنید.

کاملاً روشن است که پیگیری سریع منابع بیشتری هم می‌خواهد. البته توجه داشته باشید که به دلیل توزیع منابع برای چند فعالیت، کیفیت کلی کار هم تحت تأثیر قرار می‌گیرد. اینجاست که مدیریت درست منابع در موقعیت‌هایی که نیاز به انجام هم‌زمان چند فعالیت دارید، خودش را نشان می‌دهد.

انجام  فوری و سریع  Crashing

تصور کنید مجبور هستید کاری را زودتر انجام دهید چون زمان پایانش نزدیک است.چه اتفاقی می‌افتد؟

در چنین موقعیتی می‌توانید منابع بیشتری را برای فعالیت موردنظر کنار بگذارید تا تکمیل آن زودتر انجام شود. این فرایند،   crashing یا انجام زود و سریع نام دارد. اما معیار بالا برای چه فعالیت‌هایی مناسب است؟

◄ فعالیت‌هایی که منابع بیشتری دارند. در واقع ارتباط خطی بین منابع و زمان انجام کار وجود دارد.

◄ می‌توانند از منابع فعالیت‌هایی که شناوری بالایی دارند استفاده کنند. چراکه فعالیت‌های با شناوری بالا نشان‌دهنده تأخیر در انجام آن‌ها بدون اختلال در روند پروژه است.

** به خاطر داشته باشید که **

معیار crashing به‌طورکلی پیشنهاد نمی‌شود. چون می‌تواند روی روند فعالیت‌های پروژه چه داخل و بیرون از مسیر بحرانی اثرگذار باشد. اما اگر مجبور به انتخاب آن هستید پیشنهاد می‌کنم که منابع را از فعالیت‌های با شناوری بالا بیرون بیاورید و به منابع فعالیت‌هایی با شناوری صفر، در مسیر بحرانی، کاری نداشته باشید.

آشنایی با ۵ مزیت استفاده از روش مسیر بحرانی

در مقاله ماه سپتامبر سایت Harvard Business Review که در سال ۱۹۶۳ منتشر شد نوشته شده بود:

« یکی از تکنیک‌های به تازگی موردتوجه در تصمیم‌گیری برای کسب‌وکار که از جمله ابزارهای کیفی در حال رشد هم هست، روش مسیر بحرانی نام دارد.  پر بیراه نیست که آن را ابزاری قدرتمند و درعین‌حال تکنیکی ساده برای ارزیابی، برنامه ریزی و زمان‌بندی پروژه‌های پیچیده بزرگ معرفی کنیم.»

کاهش تأخیر

این تکنیک کمک می‌کند تا ترتیب مهم‌ترین کارها را در یک پروژه بدانیم. به لطف همین مزیت است که مدیران پروژه می‌توانند با بهینه سازی فعالیت‌های مشخص‌شده در مسیر بحرانی، مدت زمان تأخیر را کم کنند.

تصویرسازی وابستگی‌ها

PCM  وابسته به فهرستی از همه فعالیت‌های مرتبط با پروژه است. خود این فعالیت‌ها هم وابستگی‌هایی دارند ( کارمندان، محیط، فرهنگ سازمانی). توجه داشته باشید نموداری که برای این روش می‌سازید کمک بزرگی است برای تصویرسازی همه این وابستگی‌ها و اولویت‌بندی فعالیت‌هایتان.

بهبود سازمانی

روش مسیر بحرانی کمک می‌کند تا پروژه‌های سنگین از قابلیت تجزیه موارد تحویل دادنی در فهرستی از موارد مرتب به‌صورت فعالیت‌های مشخص قرار بگیرند. این مزیت، در کنار تصویرسازی وابستگی‌ها، تنظیم محدودیت‌ها و تعریف فعالیت‌های مسیر بحرانی تا میزان چشمگیری باعث بهبود سازمانی می‌شود.

افزایش کارایی

تنظیم مسیر بحرانی برای پروژه، این قدرت را به شما به‌عنوان مدیر پروژه می‌دهد تا فعالیت‌های مهم را مشخص کنید. به‌عبارت‌دیگر اختصاص منابعی که مفیدتر هستند یا اضافه/حذف آن‌ها با توجه به اهمیتی که هر فعالیت دارد، از دیگر مزایای استفاده از تکنیک CPM است.

اندازه‌گیری شناوری  Float calculation

همان‌طور که بالاتر هم در مورد شناوری آزاد، کل و صفر و تأثیری که بر انجام درست فرایند پروژه دارند برایتان نوشتم، مفهوم شناوری  قدرت و میزان تأخیر انجام یک فعالیت بر برنامه زمان‌بندی یک پروژه را مشخص می‌کند. توجه داشته باشید که محاسبه این مفهوم کمک می‌کند تا منابع را به‌طور مناسب بین فعالیت‌های خودتان توزیع کنید.

◄ حتماً لازم است بدانید که

اگر یک مدیر پروژه هستید یا در آینده قصد دارید چنین سمتی را بپذیرید، هسته اصلی آزمون PMP ( مدیریت پروژه حرفه‌ای / لینک ویکی) آشنایی کامل با روش مسیر بحرانی است. این آزمون متأسفانه در ایران برگزار نمی‌شود و برای شرکت در آن لازم است تا به یکی از کشورهای ترکیه یا امارات سفر کنید.

شش گام برای پیاده‌سازی روش مسیر بحرانی

برای برداشتن گام اول لازم است تا بتوانید پروژه  و فعالیت‌های مشخص‌شده در آن را به جزئیات بیشتری تقسیم کنید:

با پیاده‌سازی این جزئیات حالا می‌توانید قدم‌به‌قدم، تکنیک موردنظر را برای پروژه فعلی خود استفاده کنید.

گام اول- مشخص کردن فعالیت‌ها بر اساس جزئیات

این مرحله با مشخص کردن فعالیت‌ها به‌صورت جملاتی که فعل دارند انجام می‌شود. بنابراین باید طبق جدول زیر پیش بروید:

گام دوم- مشخص کردن وابسته‌ها

هر پروژه‌ای دو نوع فعالیت را در خود گنجانده است:

• کارهایی که تکمیلشان وابسته به کارهای دیگر است ( فعالیت‌های وابسته).
• کارهایی که مستقل از دیگر کارها هستند و می‌توانید به‌صورت موازی همراه با دیگر فعالیت‌ها آن‌ها را انجام دهید ( فعالیت‌های غیر وابسته).

برای نمونه؛ برای آماده‌سازی ساندویچ دلخواهتان می‌توانید نان، سبزی، پنیر و مرغ بخرید. همچنین وقتی مرغ در حال پخته شدن است، می‌توانید سبزی‌ها را ساتوری کنید یا هر مدلی که دوست دارید. می‌بینید که این کارها، فعالیت‌های هم‌زمان غیر وابسته هستند. درحالی‌که خرید نان و برشته کردنش کارهای وابسته حساب می‌شوند. نان برشته‌ای نخواهید داشت اگر خرید نکنید.

پیشنهاد می‌کنم برای برداشتن این گام، یک جدول از فعالیت‌هایتان آماده و در آن مشخص کنید، کدام فعالیت‌ها وابسته به فعالیت‌های پیشین خودشان هستند. بهتر است بدانید که:

جدول فعالیت‌های وابسته را ترتیب فعالیت می‌نامیم.

گام سوم- ساختن نمودار شبکه‌ای

با مشخص شدن همه فعالیت‌ها و وابستگی آن‌ها، حالا وقت آن رسیده تا نمودار تحلیلی مسیر بحرانی را رسم کنید. با کمک این نمودار شبکه‌ای می‌توانید به‌سادگی اقدام به جداسازی ترتیب فعالیت‌ها و وابستگی آن‌ها به یکدیگر کنید.

گام چهارم- برآورد مدت زمان هر فعالیت

به یاد داشته باشید که روش مسیر بحرانی طولانی‌ترین توالی فعالیت‌های لازم برای انجام موفقیت‌آمیز یک پروژه را تعریف می‌کند. با این اوصاف بهترین کار این است که مدت زمان هر فعالیت را برآورد کنید. توالی فعالیتی که طولانی‌ترین زمان را شامل می‌شود مسیر بحرانی ما خواهد بود.

اما بد نیست با چند تاکتیک برای تخمین مدت زمان یک فعالیت آشنا شوید:

• حدس بر اساس تجربه و دانش
• برآورد مبتنی بر داده‌های پروژه پیشین
• تخمین بر اساس معیارهای صنعت موردنظر
• برآورد مبتنی بر داده‌های مقایسه‌ای

گام پنجم- محاسبه مسیر بحرانی

در نمودار شبکه‌ای که ساخته‌اید، لازم است تا زمان آغاز و پایان هر فعالیت را جلوی آن بنویسید. توجه داشته باشید که اولین فعالیت در این ترتیب زمان آغاز صفر دارد و زمان پایانش مدت زمان اجرا خواهد بود. فعالیت دوم زمانی آغاز می‌شود که زمان پایان فعالیت اول ثبت شود. زمان پایان این فعالیت هم شامل زمان آغاز+ مدت زمان اجرا می‌شود.

حالا نوبت آن رسیده تا نگاهی به آخرین فعالیت بیندازید. در سمت راست فعالیت می‌توانید مدت زمان کل توالی کار را مشاهده کنید.

گام ششم- تعیین شناوری‌ها (اختیاری)

شناور، همان‌طور که بالاتر برایتان توضیح دادم، آن مقدار از زمان فعالیت است که امکان تأخیر دارد بدون اینکه اختلال یا تأخیری در پروژه ایجاد کند. به خاطر داشته باشید که اندازه‌گیری شناوری همه فعالیت‌ها به برنامه ریزی برای منابع کمک می‌کند. یعنی چه؟

اگر فعالیتی شناوری بالا دارد (می‌تواند با تأخیر انجام شود) می‌توانید منابع مربوط به آن را برای فعالیت مهم‌تری در نظر بگیرید.

شاید بهتر باشد در فرصت و با حوصله کافی سری به کتابخانه صوتی مجموعه ما بزنید و پس از دانلود رایگان اپلیکیشن ذهن، از کتابهای شنیدنی ما در حوزه های توسعه کسب و کار استفاده کنید.

پایان‌بخش

مدیران پروژه‌های مهم و بزرگ از روش مسیر بحرانی به‌عنوان ابزاری سازگار و قدرتمند یاد می‌کنند که البته در فرایند تصمیم‌گیری هم نقش بسیار مفیدی دارد.

◄ این روش در مراحل متفاوتی از مدیریت پروژه مفید است؛ از برنامه ریزی اولیه یا ارزیابی برنامه‌های جایگزین تا برنامه زمان‌بندی و کنترل فعالیت‌ها که درنهایت یک پروژه را شکل می‌دهند.

◄ برای هر نوع پروژه‌ای کاربرد دارد؛ از ساخت خانه تا یک پروژه طراحی پیچیده‌تر.

◄ یک روش ساده و مستقیم برای نمایش ارتباط درونی فعالیت‌های پیچیده است که پروژه بزرگ‌تری را تشکیل می‌دهند.

منبع:

https://www.workamajig.com/blog/critical-path-method

این نوشته روش مسیر بحرانی : تأثیر زمان و اولویت بندی در موفقیت پروژه برای اولین بار ظاهر می شود در ذهن.

با طرح این دو سؤال مهم شاید بد نباشد برای شروع، تعریف دقیق و ساده‌ای از افکار عمومی در اختیار داشته باشیم.

افکار عمومی یعنی چه؟

افکار عمومی مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها و باورها در مورد مسائل مختلف و ازجمله آن‌ها، موضوعات سیاسی است. بسیاری از دیدگاه‌های مردم، چه به‌صورت فردی و چه به‌صورت مردمی، در مورد موضوعات متنوع فرهنگی، اجتماعی و از همه مهم‌تر سیاسی شکل‌دهنده ساختار افکار عمومی است.

این نظرات برای ارزیابی و تفسیر در اختیار مفسران و سیاستگذاران قرار می‌گیرد. افکار عمومی  به‌گونه‌ای هستند که می‌توان با تکیه‌بر آن‌ها، از احساسات و اندیشه فردی در مورد یک موضوع یا مسئله اطلاعات مفیدی دریافت کرد. بنابراین بخش مهمی از تصمیم‌گیری‌های سیاستگزاران بر اساس همین نظرات و درنهایت مدیریت آن‌ها انجام می‌شود.

حاکمان یک کشور با توجه به افکار عمومی، بخش زیادی از دغدغه‌های مردم را تحلیل و بررسی می‌کنند.

افکار عمومی چگونه شکل می‌گیرند؟

شاید برایتان جالب باشد که بدانید افکار عمومی چه پیشینه‌ای دارند و چطور شکل می‌گیرند. بسیاری از ما و شهروندان سایر کشورهای جهان با توجه به باورها و دیدگاه‌های شخصی خودشان، یک سری نظرات مختلف در حوزه سیاست، فرهنگ و اجتماع دارند. سرچشمه این افکار و باورها را باید در کودکی پیدا کرد.

باورهای ما از همان کودکی به‌تدریج و با گسترده‌تر شدن دنیای شخصی که در آن زندگی می‌کنیم، شکل می‌گیرد و رشد می‌کند. این باورها ارتباط نزدیکی با افکار فردی ما دارند که به پشتوانه همین دیدگاه‌ها، ارزش‌ها و انتظاراتی در مورد زندگی و مسائل مختلف برای خودمان تعیین می‌کنیم.

♦♦ اعتقاد به کسب حق آزادی بیان فارغ از جنسیت، زندگی باکیفیت، برابری جنسی و حفظ حریم شخصی ازجمله افکار عمومی است که همه ما در هر سرزمین و حاکمیتی خود را نماینده‌ای برای ابراز آن می‌دانیم.♦♦

نکته: افکار عمومی یا در یک کشور شکل می‌گیرد و بدون احساس خطر یا فشار روانی بیان می‌شوند یا فرد مجموعه‌ای از باورها و اصول ارزشی را با خود به کشوری می‌برد که احتمالاً اهمیت چندانی به افکار عمومی و تأثیر آن بر اداره دولت نمی‌دهند.

پس از دوران کودکی، باورهای شخصی ما در بزرگ‌سالی هم در شکل دادن به افکار عمومی تأثیرگذار هستند. درواقع این نظرات و باورها بر اساس تجربه زیسته و ارزش‌هایی هستند که در مسیر زندگی به آن‌ها دست پیدا کرده‌ایم.

همچنین مدیریت افکار عمومی جامعه‌ای که افراد در آن، دچار رفتارهای نژادپرستانه یا تعصبی هستند ممکن است به‌سختی انجام پذیرد چراکه چنین جامعه نگاه و باور بدبینانه‌ای در مورد حاکمان کشور خوددارند.

وقتی صحبت از افکار عمومی و چگونگی شکل‌گیری آن به میان می‌آید باید به تأثیر زمان در عادی‌سازی دیدگاه‌ها، نظرات در مورد دیگر افراد جامعه، رویدادها و نظرات توجه داشت. این زنجیره نظرات شامل احساس ما در مورد آنچه باید اتفاق بیفتد و همچنین آنچه به نفع حاکمیت است می‌شود.

به‌عبارت‌دیگر

اساس افکار عمومی همین نظرات، احساسات و نتیجه‌گیری‌ها در مورد شیوه اداره کشور است.

فاکتورهای تأثیرگذار بر افکار عمومی

نباید از اهمیت شناسایی و بررسی فاکتورهای مهم و اثرگذاری، در قدم اول، برای مدیریت افکار عمومی غافل شد. در ادامه به چهار فاکتور مهم در شکل‌گیری افکار عمومی می‌پردازم.

فاکتورهای محیطی

این فاکتورها نقش بسیار حیاتی در شکل‌گیری و توسعه افکار و نظرات عمومی بازی می‌کنند. جوامع کوچکی مثل خانواده، دوستان، همسایه‌ها،  محل کار، انجمن‌های مذهبی یا مدارس ازجمله نقاط فراگیر برای روح بخشیدن به افکار عمومی هستند.

این‌یک اصل اثبات‌شده است که همه ما معمولاً دیدگاه‌هایی داریم که همخوانی بیشتری با همین جوامع کوچک دارند. پژوهش‌های انجام شده نشان می‌دهند وقتی شما ازنظر سیاسی به یکی از حزب‌های کشور پایبند باشید درحالی‌که خانواده یا دوستانی دارید که طرفدار حزب مخالف شما هستند، احتمال اینکه شما به جمع حزب مخالف بپیوندید و مثل جمع، طرفدار آن‌ها باشید زیاد است.

یافته‌های مربوط به دوران جنگ جهانی دوم هم در تأیید همین واقعیت بوده است؛ تلاش برای همخوانی سرباز با جامعه جدید پس از انتقال به جوخه دیگر.

رسانه‌های حاکم و شبکه‌های اجتماعی

روزنامه‌ها و وب‌سایت‌های خبری، شبکه‌های اجتماعی، رادیو و تلویزیون، ایمیل و وبلاگ‌ها  نیز ازجمله موارد تأثیرگذار در تأیید افکار عمومی هستند. رسانه‌های حاکم و شبکه‌های اجتماعی همچنین باعث پویایی افکار عمومی  و عمل‌گرا شدن صاحبان این افکار می‌شوند.

بسیاری از کمپین‌هایی سال‌های اخیر در ایران درواقع اهرم اصلی بیداری عمومی و حساسیت بخش گسترده‌ای از مردم برای حضور پررنگ‌تر در برخی رویدادهای سیاسی و اجتماعی بوده است.

دنیای شبکه‌های اجتماعی  و رسانه‌های حاکم آن‌قدر گسترده است که بدون شک یکی دیگر از مهم‌ترین نقش‌های آن شناساندن افکار عمومی به افراد جامعه است. از طرفی رهبران سیاسی دولت‌ها به لطف همین رسانه می‌توانند مخاطبان خودشان را داشته باشند و بدین ترتیب یک گام دیگر برای مدیریت افکار عمومی‌بردارند.

نکته جالب‌توجه در مورد جایگاه رسانه‌ها در جامعه این است که فرصت یکپارچه شدن افکار عمومی در مقیاس بزرگ‌تر را فراهم می‌کند. بنابراین مخاطب در کوتاه‌ترین زمان ممکن و با وجود حجم زیادی از هشتگ های ایجاد شده، می‌تواند دسترسی سریع و ساده‌ای به افکار عمومی داشته باشد.

با رواج رسانه‌های جمعی- تلویزیون، رادیو، ماهواره و در دهه‌های اخیر شبکه‌های اجتماعی- رویداد مهمی مثل انتخابات با نمایش برخورد نظرات متفاوت و مناظرات مردم و سران سیاسی شکل دیگری به خود گرفت.

گروه‌های مشترک‌المنافع

گروه‌های مشترک‌المنافع، سازمان‌های غیردولتی (NGO)، گروه‌های مذهبی و اتحادیه‌های کار و کارگری زمینه شکل‌گیری و توسعه افکار عمومی را در مورد دغدغه‌هایی که دارند فراهم می‌کنند.

همه این گروها با داشتن دغدغه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی و ایدئولوژیک در تلاش هستند که به لطف رسانه‌های حاکم و شبکه‌های اجتماعی بر افکار عمومی تأثیر بگذارند یا به‌صورت شفاهی مسائل خود را مطرح کنند.

◄◄ اعتصاب کارگران نیشکر هفت‌تپه خوزستان ازجمله نمونه‌های بسیار تأثیرگذار از فعالیت اتحادیه‌های کارگری برای جهت‌دهی به افکار عمومی بودند.

شاید برایتان جالب باشد بدانید که

برخی از گروه‌های مشترک‌المنافع در سراسر جهان از ابزار تبلیغات و روابط عمومی برای اعلام دغدغه‌های خود و جلب افکار عمومی استفاده می‌کنند.

همچنین ازجمله تاکتیک‌های پرطرفدار در چند سال اخیر می‌توان به رأی‌گیری غیررسمی انجمن‌ها و گروه‌های غیردولتی اشاره کرد که در چند سال اخیر موج گسترده‌ای از این روش اطلاع گیری در مورد افکار عمومی در کشور ما به وجود آمده است.

بسیاری از اتحادیه‌ها و انجمن‌ها به لطف بستر جهانی شبکه‌های اجتماعی اقدام به رأی‌گیری از اعضا و حامیان خود، چه به‌صورت ارسال پیامک و چه  در وب‌سایت، کرده‌اند.

دلایل برگزاری این رأی‌گیری‌های غیررسمی می‌تواند محدوده‌ای از ارزش سرگرمی تا نقش کاربردی در دست‌کاری افکار عمومی داشته باشد به‌ویژه از سوی گروه‌های مشترک‌المنافع یا سازمان‌هایی خاص که برخی از آن‌ها از نتایج نظرسنجی دروغین به‌عنوان ابزاری برای خوب‌تر جلوه دادن خود استفاده می‌کنند.

سران(رهبران) فکری

این فاکتور نقشی اساسی را در تعریف مشکلات مردم و تأثیرگذاری بر افکار عمومی در مورد خودشان به خود اختصاص داده‌اند.  رهبران سیاسی، درصورتی‌که بخواهند توجه رسانه‌ها را به خود جلب کنند، مشخصاً می‌توانند یک مشکل ناشناخته را به مسئله و دغدغه‌ای ملی تبدیل کنند.

یکی از روش‌هایی که سران فکری برای جمع‌آوری نظرات و حل اختلافات بین آن‌هایی که توافق اصلی را در مورد یک موضوع باهم دارند، انتخاب می‌کنند نمادسازی خلاقانه یا تولید شعار و تکیه‌کلام است.

آن‌ها از این روش برای مدیریت افکار عمومی استفاده می‌کنند که یکی از نمونه‌های آشکار از نقش رهبران فکری به جنگ جهانی اول برمی‌گردد.  وودرو ویلسون Thomas Woodrow Wilson بیست و هشتمین رئیس‌جمهور آمریکا که جزو متحدان در این جنگ به شمار می‌آمد شعار « جنگی برای پایان دادن به همه جنگ‌ها» را با هدف « ساختن جهانی امن به نفع دموکراسی»، سر داد.

درحالی‌که روابط پس از آغاز جنگ جهانی دوم با اتحاد جماهیر شوروی داشت با عنوان «جنگ سرد» شکل می‌گرفت. گوینده این عبارت اولین بار مشاور رئیس‌جمهور، برنارد باروک Bernard Baruch بود که در سال ۱۹۴۷ آن را مطرح کرد. با طرح علنی موضوع جنگ سرد، نمادها و شعارها به‌راحتی برای بخش بزرگی از جامعه و مخاطبین رسانه حاکم و شبکه‌های اجتماعی ساخته شد. این روش درواقع سنگ بنای اصلی افکار عمومی در مورد هر موضوع موردتوجه جامعه بود.

نباید فراموش کرد که رهبری فکری مربوط به چهره‌های برجسته در جامعه نمی‌شود. بلکه هر فردی را شامل می‌شود که دیگران به‌نوعی طرفدار و دنباله‌روی او در مورد موضوعی خاص هستند.

بنابراین در یک گروه اجتماعی این شخص محبوب ممکن است شهرت سیاسی داشته باشد و دیگری به دلیل دانش سیاست خارجی مشهور باشد درحالی‌که فرد پرطرفدار بعدی می‌تواند یک کارشناس املاک باشد.

پس این رهبران عموماً بیرون از حلقه ارتباطی شخصی خودشان، دوستان و نزدیکان، شناخته شده نیستند درحالی‌که اثر پیش‌رونده نقش آن‌ها در شکل‌گیری و مدیریت افکار عمومی چشمگیر است.

اثرات پیچیده

بر کسی پوشیده نیست که ویژگی‌های روان‌شناختی، محیط فردی و اثرات بیرونی دیگر نقش اصلی و مهمی را در شکل‌گیری افکار فردی ایفا می‌کنند. با این اوصاف کار چندان ساده‌ای نیست که بگوییم افکار عمومی در مورد یک مسئله یا موضوع چطور شکل می‌گیرد.

البته نباید از تغییر این افکار هم غافل شد. یک سری از این نظرات و باورها هستند که تحت تأثیر رویدادها یا محیط‌های خاص هستند درحالی‌که در موارد دیگر، تعیین فاکتورهای برونی بر شکل‌گیری این فکرها چندان ساده نیست.

البته  یک سری افکار عمومی قابل پیش‌بینی هستند و می‌توان آن‌ها را بررسی و شناسایی کرد. برای نمونه افکار عمومی در مورد برخی کشورها تا میزان زیادی بستگی به حاکمیت حاکم بر آن کشور دارد.

نکته جالب‌توجه و البته آشنا اینجاست که وقتی مردم همخوانی چندانی با شرایط حاکم نداشته باشند، دیدگاه خودشان را تغییر می‌دهند. مورد مشابه می‌تواند یک رویداد خاص مثل بلایای طبیعی و مصائب انسانی باشد. این دو مورد باعث تشدید آگاهی نسبت به مشکلات جدی یا دغدغه‌ها می‌شود یا زمینه تغییر در افکار عمومی را ایجاد می‌کند.

برای مثال افکار عمومی در مورد محیط‌زیست با خبرسازی‌هایی در مورد فاجعه چرنوبیل، انفجار رآکتور هسته‌ای در اکراین روسیه در سال ۱۹۸۶، از سوی مارگارت تاچر، نخست وزیر انگلیس در سال ۱۹۸۸ به‌عنوان یکی از معضل‌های زیست‌محیطی و همچنین نشت تانکر نفتی اکسون والدز Exxon Valdez  در سال ۱۹۸۹ شکل دیگری به خود گرفت یا دچار تغییراتی با دغدغه‌های جدید شد.

روش‌های مدیریت افکار عمومی

در ادامه قصد دارم با چند راهکار ساده، چند قدم برای مدیریت افکار عمومی‌برداریم.

مردم را نباید فراموش کرد

مردم خواهان این هستند که دولت به منافع آن‌ها توجه داشته باشد. استراتژی‌های بحران که تا سطح « هرچه قدر می‌توانی کمتر بگو» احتمالاً کاری می‌کند تا دولت در نظر مردم، تصویر نادرستی بگیرد. آیا بحران و آشفتگی افکار عمومی یعنی حاکمیت باید فوراً اقدام به پیگیری اوضاع کند؟ شاید این‌طور نباشد. چون نیاز است تا روی این وضعیت کار شود.

بحران و اغتشاش افکار عمومی معمولاً باعث ایجاد فرصت‌هایی می‌شود. ضمن اینکه بیشتر شبیه نگه‌داشتن یک اژدها با دم است. نباید فراموش کرد که مردم، باهوش و جست و جو گر هستند.

بنابراین، دولت یا حاکمیتی که اعتبار درستی در نگاه مردمش داشته باشد، افکار عمومی خواهان حمایت آن از باورهایشان و به عبارتی مدیریت افکار عمومی هستند.

در نقطه مقابل و با مشاهده بی‌اعتباری دولت، باید منتظر مردمی بود که حتی احساس همدردی هم نسبت به حاکمیت ندارند که معمولاً این روش، بهترین انتخاب است.

اوضاع نباید از این بدتر شود

اولین هدف مدیریت افکار عمومی، ارتباطات بحران، باید این باشد که اوضاع بدتر از وضعیت فعلی نشود. پاسخ سریع به وضعیت شاید در راستای حفظ وقت گران‌بهای ما باشد اما نباید فراموش کرد که باید به‌درستی این پاسخ داده شود.

بهترین کار این است که بحران را با انتخاب‌های دم‌دستی بدتر نکنیم. اگر خبرنگاری قصد مصاحبه تلفنی دارد بهتر است این کار انجام نشود. انجام مصاحبه تلفنی درست بعد از بحران افکار عمومی، مدیریت را سخت می‌کند.

در چنین وضعیتی معمولاً فرد مسئول که مصاحبه را پذیرفته است بعداً متوجه می‌شود که همه آنچه تعریف کرده بود تحریف‌شده  یا جنبه‌های منفی به حرف‌هایش تزریق و خبرنگار داستان دیگری را منتشر کرده است.

مدیریت افکار عمومی یعنی هدایت بحران با ابزار درست. می‌توان از گزینه پاسخگویی با ایمیل استفاده کرد. دستکم در ابتدای بحران. این تصمیم چند نتیجه با خود به همراه دارد:

• با این روش، فرصت بیشتری برای فکر کردن به جواب‌هایی که قرار است داده شود، وجود دارد.
• به خبرنگار نشان داده می‌شود که موضوع برای او هم اهمیت دارد فقط زمان بیشتری نیاز است.

در مدتی که برای پاسخگویی زمان خریداری می‌شود، می‌توان وضعیت را با بررسی رسانه‌های اجتماعی ارزیابی کرد تا پاسخ درستی ارائه شود.

هدف از مدیریت افکار عمومی را فراموش نکنیم

این فرایند به ما یک تصویر بزرگ و کلی می‌دهد: باید از دولت مراقبت کرد. وقتی بحران ارتباطات در مقیاس کلان پیش می‌آید درواقع مدیریت آن یعنی:

• حفاظت از اعتبار حاکمیت
• محافظت از قیمت سهام
• حمایت و مراقبت از مردم

شاید بخشی از این معادله مربوط به حفظ پول و سرمایه ارزی کشور باشد ولی نباید فراموش کرد که استراتژی کوتاه‌مدت ممکن است کوته‌بینانه باشد. اینکه دولت بتواند مشاغل حقوقی را ساده‌تر کند( در همین فرایند پول دولت هم حفظ می‌شود) می‌تواند بهترین هدف و استراتژی به‌حساب بیاید.

اما اگر بهای محافظت از دولت، به خطر انداختن اعتبار ملی باشد، در بلندمدت به قیمت کاهش قیمت سهام یا فرار مغزها تمام می‌شود که هزینه‌ای به‌مراتب بیشتر دارد. بنابراین هم اهداف بلندمدت و هم اهداف کوتاه‌مدت باید سنجیده شوند.

واقعیت از زوایای مختلفی قابل‌مشاهده است

مدیریت افکار عمومی باید استراتژیک باشد. گروهی اسم « چرخش» را برای آن انتخاب می‌کنند و به نظر چندان هم نادرست نیست. حاکمیت « باید» از خودش در شرایط بحران اذهان عمومی دفاع کند؛ با ذی‌نفعانش، با کارمندانش، با رهبرانش و البته با مصرف‌کننده‌هایی که دارد.

پیامی که از بحران منتقل می‌شود باید با واقعیت همخوانی داشته باشد و البته نباید فراموش کرد که واقعیت را از چندین زاویه می‌توان مشاهده کرد. وقتی آن را یک فرصت می‌بینیم، تا حدودی نقش اهرم پیدا می‌کند.

با پاسخ مناسب و به‌موقع از سوی ذی‌نفعان، بحران می‌تواند یک فرصت مفید و سودمند باشد. پس اگر دورتر از واقعیت باشد به نفع حاکمیت نیست.

تعادل در برخورد با خبرنگاران

بخت با کسی یار است که ارتباطش با خبرنگاران با ایمیل و هرگونه متن نوشتاری برقرار می‌شود. چون با دریافت و مشاهده ایمیل حاوی پرسش‌ها، فرد مسیری از سفر پرسش و پاسخ را در مقابل دیدگانش طی می‌کند.

با دریافت متن سؤالات، این قدرت وجود دارد که فوراً و البته در بازه زمانی مناسب و مدیریت‌شده پاسخی همدلانه و مطابق با سؤالات آن‌ها و گفت‌وگو با رسانه‌های جمعی ترتیب داده شود.

رویارویی با خبرنگاران فرصت اقدام فعالانه را فراهم می‌کند. درصورتی‌که حس می‌کنیم قرار است اتفاقی بیفتد و این اتفاق اجتناب‌ناپذیر است، بهترین تصمیم این است که با آن روبه‌رو شویم و همچنین مشخص کنیم برای مدیریت اوضاع چه روشی برای حل مسئله باید پیاده کرد.

اینجاست که جایگاه شخصیت‌های حقوقی و وکلا خودش را نشان می‌دهد. وکلا با بیان موقعیت کاری می‌کنند تا تفاوت قابل توجهی در نتیجه اقدام قضایی صورت بگیرد.

خطاها باید به ما بیاموزند

اینکه از اشتباهاتمان درس بگیریم و به لطف این آگاهی، زمین را جای بهتری برای زیستن کنیم شاید سخت باشد. این سختی، یعنی مورد هدف قرار گرفتن غرور و دارایی ما. اگر این مسیر ما را دورتر می‌برد و برایمان هزینه دارد در عوض انسانیت و فروتنی تصویر بهتری پیدا می‌کند و نتیجه بهتری برایمان رقم می‌زند.

عبرت گرفتن از اشتباهات کاری می‌کند تا ذی‌نفعان خودمان را حفظ کنیم که این شامل مردم هم می‌شود. شاید از تبعات این آگاهی، شادی اندکی باشد ولی فایده‌ای که برایمان دارد به‌مراتب اثرگذارتر و چشمگیرتر است.

پذیرش خطاها لزوماً نباید علنی باشد مخصوصاً در ابتدای بحران و درست درزمانی که اوضاع پیچیده است. اما عالی می‌شود اگر با خودمان تکرار کنیم

« حالا که با مشکلات روبه‌رو شدم آن‌ها را ریشه‌یابی می‌کنم تا بهترین راه برای حل آن‌ها را بیابم.»

درواقع به جای ادای جمله « اشتباه کردم» با گفتن عبارت بالا، یک موقعیت شرطی هوشمندانه درست می‌کنیم که متفاوت است. با این اوصاف، حالا برمی‌گردیم به مزیت پاسخ‌های مکتوب در بازه زمانی مشخص به جای گفت‌وگوهای شفاهی که نیازمند پاسخ سریع و بعضاً فکر نشده هستند.

باور به اینکه « ذات بشر» علیه ما است

این جمله، زیادی ترسناک و مبهم و غیرمتعارف نیست؟! اجازه بدهید کمی این عبارت را برایتان بیشتر توضیح بدهم.

همه ما طبیعتاً به سمت بحران کشیده می‌شویم که این تمایل به نقطه منفی نام دارد. این وضعیت برای خیلی از نویسندگان و خبرنگاران آشناست. چرا؟ چون آن‌ها به‌خوبی می‌دانند که اخبار ناراحت‌کننده بیشتر از خبرهای خوب بازدید دارد. در دنیای فناوری و شبکه، منجر به کلیک و همخوان کردن می‌شود. این، یعنی مدیریت افکار عمومی.

فراموش نکنید که

خبرهای بد، همیشه پول‌ساز هستند.

پس اینکه بسیاری از انتشارات و خبررسانی‌ها وضعیت را بدتر ازآنچه هست نشان بدهند درواقع به نفعشان است. چنین وضعیتی همواره اتفاق می‌افتد و این ما هستیم که برای مدیریت خود باید بهترین تصمیم را بگیریم.

مهم: مجهز بودن به تفکر سواد رسانه‌ای آگاهی فردی نسبت به این موضوع را افزایش می‌دهد.

همچنین می‌توانید با دانلود رایگان اپلیکیشن ذهن، افتخار حضور در کتابخانه صوتی این مجموعه را برای دانلود کتاب های مورد علاقه خود در حوزه فردی و توسعه کسب و کار نصیب ما کنید.

پایان‌بخش

مدیریت افکار عمومی لزوماً منحصر به زندگی فردی ما نمی‌شود. یا بهتر است این‌گونه نوشته شود که در مقیاس کلان روش‌های کارآمدی وجود دارد که همه ما با الهام از آن می‌توانیم مسیر مدیریت شخصی زندگی خودمان را پیدا و هموار کنیم.

مجموعه ما مشتاقانه منتظر ثبت دیدگاه شما خواننده عزیز در مورد تجربیات مدیریتی‌تان در عرصه مختلف زندگی ازجمله کنترل افکار عمومی است.

منبع:

https://courses.lumenlearning.com/americangovernment/chapter/the-nature-of-public-opinion/

https://www.britannica.com/topic/public-opinion/Mass-media-and-social-media

https://blog.reputationx.com/proactive-crisis-communications

این نوشته مدیریت افکار عمومی: یک شمشیر دولبه با اثری چشمگیر برای اولین بار ظاهر می شود در ذهن.

تفکر راهبردی چیست؟

قبل از تعریف تفکر راهبردی لازم است تعریف درست و جامعی از راهبرد یا استراتژی داشته باشیم. راهبرد چیست و ویژگی‌هایی دارد؟ راهبرد یا استراتژی تعاریف متنوع و گوناگونی دارد. هنوز کارشناسان نتوانسته‌اند تعریف واحدی از مفهوم استراتژی یا راهبرد ارائه دهند.

اما با بررسی همه تعریف‌های مختلفی که از راهبرد ارئه شده است، می‌توانیم به این جمله درباره راهبرد برسیم: راهبرد عبارت است از تعیین اهداف کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت و تعریف نقشه راه برای رسیدن به این اهداف.

با این تعریف، می‌توان به این نتیجه رسید که تفکر راهبردی در مدیریت یعنی شما این توانایی را داشته باشید که بتوانید اهداف سازمان یا مجموعه تحت مدیریت‌تان را تعیین کنید، آن را برای گروهتان تعریف کنید و نقشه راه رسیدن به اهداف را ترسیم کنید.

مدیری می‌تواند راهبردی فکر کند که سه ویژگی مهم داشته باشد. ویژگی اول، ‌چشم‌انداز قدرتمند است. این ویژگی به آن معنا است که مدیران بتوانند با استفاده از اطلاعات به دست آمده از طرف کارشناسان، به درستی آینده را پیش‌بینی کنند و  نقشه راه را به درستی ترسیم کنند.

با استفاده از این توانایی می‌توان همه وجوه مسائل و رویدادها را به درستی درک کرد و معانی عمیق و لایه‌های مختلف رویدادها را دید.

ویژگی دوم مدیری که راهبردی فکر می‌کند، خلاقیت‌ اوست. خلاقیت به مدیران این قابلیت را می‌بخشد که بتواند از میان راه‌حل‌های موجود بهترین راه‌حل را، هرچقدر نامتعارف و ناممکن به نظر برسد، به درستی ببیند و انتخاب کند. پیدا کردن راه‌حل صحیح از میان گزینه‌های موجود از دیگر قابلیت‌هایی ست که با خلاقیت در افراد به وجود می‌آید.

سومین ویژگی، تفکر سیستمی است. تفکر سیستمی به این معناست که در بررسی مسائل و رویدادها بدون تمرکز بر جزییات، همه مسائل را در ارتباط با هم و دخیل در نتیجه ببینیم. مدیری که تفکر راهبردی دارد می‌تواند ورای واقعیت‌های سحطی‌تر، لایه‌های عمیق مسائل و رویدادها را ببیند و در ریشه‌یابی علل چالش‌ها دقیق‌تر و صحیح‌تر عمل کند.

نقش تفکر راهبردی در مدیریت

با وجود این حقیقت که تفکر راهبردی و استراتژیک نه در مدیریت، که در تمام شئون زندگی کاربرد دارد، نمی‌توان نقش پررنگ این تفکر را در مدیریت موفق سازمان‌ها و هدایت گروه‌ها نادیده گرفت.

تفکر راهبردی به مدیران این مزیت را می‌بخشد که بتوانند به درستی اهداف و برنامه‌های سازمان را پایه‌ریزی کنند و برای دستیابی به آنها، برنامه و نقشه راه مدونی بچینند.

مدیرانی که تفکر راهبردی دارند، بسیار خلاقند. آنها می‌توانند برای رویارویی با هرچالش یا رسیدن به هر هدف، چندین و چند راه‌حل متفاوت ارائه دهند. خلاقیت مدیران می‌تواند یکی از مهم‌ترین عوامل پیش‌برنده سازمان‌ها در رسیدن به اهداف و برنامه‌های تعریف شده باشد.

از طرفی دیگر، مدیرانی که راهبردی فکر می‌کنند، دوست دارند هر نظم موجود را به چالش بکشند و دراصول و مبانی تجدیدنظر کنند. این ویژگی باعث می‌شود که سازمان‌ تحت امر این مدیران، هربار  با نظمی از نو بنا شده به سمت جلو حرکت کند و اصول و قواعد کهنه یا مستهلک شده از دور خارج شوند.

مدیران راهبردی، ‌فرصت‌طلب‌ترین عضو گروهند. آنها با توانایی ویژه خودشان در ساخت فرصت از هر تهدید و چالش، می‌توانند به بهترین وجه ممکن گروه را تا رسیدن به هدف نهایی هدایت کنند.

آنها از هیچ چالشی نمی‌ترسند و حتی در تاریک‌ترین موقعیت‌ها هم توانایی پیدا کردن نور و حرکت به سمت آن را دارند. این افراد می‌توانند یک قدم جلوتر از دیگران حرکت کنند و با ترکیب خلاقیت و فرصت‌طلبی، سازمان را به موفقیت می‌رسانند.

مدیران با تفکر راهبردی، در ایجاد روابط گرم و صمیمانه میان اعضای گروه و سازمان می‌توانند همدلی عمیق و همکاری گسترده‌ای میان اعضا ایجاد کنند. این حس همدلی و همکاری تاثیر قدرتمندی در پیشبرد اهداف گروه دارد.

آنها می‌دانند که چطور می‌توان از قابلیت‌های هرعضو گروه در رسیدن به اهداف مشترک استفاده کرد و چطور اعضای سازمان را برای رسیدن به هدف مشترک، یک‌دل و همراه کرد.

همین ویژگی مدیران راهبردی باعث شده است که معمولا این افراد روابط قدرتمندی با اعضای تیم خودشان داشته باشند و شخصیت کاریزماتیک آنها باعث اطاعت و فرمانبردای اعضای تیم به میل خودشان می‌شود.

آنها معمولا کمترین چالش را با اعضای گروه خواهند داشت. چرا که اعضا با رغبت از دستورات و راهنمایی‌های آنها اطاعت می‌کنند.

آینده نگری، ویژگی دیگر مدیرانی است که با تفکر راهبردی آشنا هستند و آن را به کار می‌گیرند. تفکر سیستمی این افراد باعث ایجاد قضاوت‌های درستی نسبت به وضعیت و چشم‌اندازها خواهد شد و همین مساله باعث می‌شود که مدیران استراتژیک، به عنوان مدیران آینده‌نگر مطرح شوند.

[su_note note_color=”#a631a8″ radius=”10″ class=””]

آنها آینده و نقشه راه را به درستی می‌بینند و از توانایی برنامه‌ریزی برای رسیدن به این اهداف برخوردارند.

[/su_note]

تفکر انتزاعی یکی دیگر از ویژگی‌های این دسته از مدیران است. آنها برای ریشه‌یابی مسائل و تفسیر چالش‌ها، از الگوهای پیشین به خوبی استفاده می‌کنند و با تطبیق موقعیت‌های مشابه، به راه‌حل‌های درست‌تری برای چالش‌های پیش رو می‌رسند.

برای مطالعه بیشتر: کارآفرینی چیست؟ چگونه به کارآفرینی موفق تبدیل شویم؟

چطور استراتژیک فکر کنیم؟

همه آنهایی که تفکر استراتژیک دارند، از بدو تولد با این تفکر به دنیا نیامده‌اند. اکثر ویژگی‌های ذهنی و شخصیتی افراد، اکتسابی است. یعنی می‌توان با تلاش و تمرین آنها را کسب کرد و در خود پرورش داد. اما چطور می‌توان تفکر استراتژیک داشت؟ با ما در ادامه همراه باشید.

یک؛ اهداف را با برنامه پیش ببرید.

مهم‌ترین راهبرد برای دستیابی به نتایج مطلوب در سازمان‌ها، داشتن برنامه‌ریزی دقیق و درست است. سعی کنید فواصل زمانی مشخصی را تعیین کنید و در این فواصل حتما تمام برنامه‌های سازمان یا گروه را ثبت کنید.

این برنامه‌ها می‌توانند از جزیی‌ترین امور تا بزرگ‌ترین فعالیت‌های گروه را شامل شوند. برنامه‌ها را با توجه به اهداف کوتاه‌مدت، بلند مدت و میان مدت تنظیم و تدوین کنید.بعد از ثبت برنامه دو کار مهم باید انجام شود.

اول اینکه سعی کنید تمام فعالیت‌های گروه را براساس برنامه تنظیم کنید و آنها را ملزم به پیروی از برنامه کنید. و دوم، باید سعی کنید در انتهای بازه زمانی تعیین شده در برنامه، وضعیت گروه در عمل به برنامه تدوین شده را بسنجید. یعنی باید درصد پیشرفت براساس برنامه را بررسی و نتیجه را به اعضای گروه اعلام کنید.

درنظر گرفتن سیاست تشویق و تنبیه برای میزان موفقیت اعضا در عمل به برنامه می‌توان یک محرک قوی برای عملکرد گروه براساس برنامه‌ریزی باشد. از این مورد هم غافل نشوید.

[su_box title=”همچنین بخوانید: ” style=”bubbles” box_color=”#a631a8″ radius=”20″]

[su_animate type=”shake” duration=”0.5″]هفت متد کاربردی که به ما می آموزد چکونه میتوانیم یک زندگی هدفمند را داشته باشیم [/su_animate]

[/su_box]     

دوم؛ زیاد فکر کنید

لازم است که برای رسیدن به اهداف گروه، استراتژیک فکر کنید و برای اینکه بتوانید تفکر استراتژیک داشته باشید، باید متفکران کاملی باشید. تفکر استراتژیک به عنوان یکی از متعالی‌ترین انواع تفکر، درصورتی عملی خواهد شد که شما بتوانید درست فکر کنید.

ساعاتی از شبانه‌روز را با خودتان خلوت کنید. به اهداف و برنامه‌ها و راه‌های رسیدن به آنها فکر کنید. کتاب زیاد بخوانید و از تجربیات مشابه برای مقایسه و الگوسازی استفاده کنید.

فلسفه و روان‌شناسی یکی از تسلی‌بخش‌ترین و درعین حال کمک‌کننده‌ترین موضوعاتی هستند که برای درست اندیشیدن به آنها نیاز دارید. از کتابهایی که ذیل عنوان فلسفه و روانشناسی می‌گنجند غافل نشوید.

سوم؛ هدفمند برنامه‌ریزی کنید.

هربرنامه‌ای که برای گروه و سازمان‌تان درنظر می‌گیرید باید درراستای رسیدن به اهداف بلندمدت، کوتاه‌مدت یا میان‌مدت‌تان باشد. ریزترین جزییات فعالیت شرکت یا سازمان شما باید با نیم‌نگاهی به اهداف تعریف شده و درچارچوب رسیدن به آنها طراحی شود.

دراین صورت می‌‌توانید تمام فعالیت‌ها را با اهداف‌تان هم راستا کنید و به بهره‌وری بالایی برسید.

چهارم؛ انتزاعی باشید

تکنیک‌های ذهنی مایند مپینگ یا نقشه ذهنی بهترین کمک‌کننده در دیدن مسائل و ارائه راه‌حل برای مشکلات است. سعی کنید تکنیک‌های تصویرسازی ذهنی را در تمرینات روزانه‌تان جا بدهید و آن را جدی بگیرید. جان کلام اینکه انتزاعی باشید.

 پنجم؛ پرسشگری را فراموش نکنید

ساده از کنار اتفاقات و رویدادها عبور نکنید. هر رویداد و مساله، لایه‌هایی دارد که از دید عموم ناظران مخفی می‌مانند. شما به عنوان یک مدیر راهبردی باید درپی یافتن و کشف این لایه‌های پنهانی باشید. لازمه درک درست جزییات و مسائل، پرسشگری است. با پرسشگری می‌توانید وجوه مختلف مسائل را بهتر ببینید و بسنجید.

همانطور که قبلا هم اشاره کردم، تفکر استراتژیک از آن مهارت‌های ذهنی است که نه‌تنها در مدیریت و هدایت گروه بلکه در تمام ابعاد زندگی به کمک و یاری شما خواهد آمد. هیچ مدیر موفق و شایسته‌ای یک شبه و به طور ناگهانی به توانایی‌های مدیریتی بالای خود دست پیدا نکرده است و هیچ کدام از آنها از بدو تولد مدیر نبوده‌اند.

[su_note note_color=”#a631a8″ radius=”10″ class=””]

آنها تنها یک تفاوت اساسی با سایر افراد دارند؛ تلاش کرده‌اند تا مهارت‌های ذهنی موردنیاز برای هدایت و رهبری را درخودشان تقویت کنند و در این راه صبر و پشتکار را سرلوحه قرار داده‌اند.

[/su_note]

نظر شما چیست؟ شما چطور فکر می‌کنید؟ نظرات‌تان را با ما به اشتراک بگذارید.

این نوشته چقدر با نقش تفکر راهبردی و استراتژیک در مدیریت آشنا هستید؟ برای اولین بار ظاهر می شود در ذهن.