فواید تفکر نقادانه و خلاقانه

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، دانش‌آموزان در یادگیری و تولید دانش می‌آموزند که تفکر انتقادی و تفکر خلاق را پرورش دهند. تفکر انتقادی و تفکر خلاق دانش آموزان را درگیر استفاده گسترده از مفاهیم و مهارت‌های منطقی، شهودی، تخیلی و نواری می‌کند. آن‌ها با استفاده از این دو شیوه تفکر یاد می‌گیرند که مسائل زندگی روزمره را هم نقادانه و خلاقانه بررسی کنند.

شیوه تفکر مولد، هدفمند و محرک، هدف نهایی هر دو تفکر نقادانه و خلاقانه است. دانش‌آموزان با استفاده از گستره مفهوم این دو تفکر به‌خوبی با فرآیندهای دیگر زندگی، مشکلات، اطلاعات جدید و ایده‌های نو روبه‌رو می‌شوند.

به‌علاوه‌، تفکر نقادانه و خلاقانه می‌تواند انگیزه افراد را برای یادگیری بیشتر و توسعه فردی افزایش دهد و به آن‌ها اعتمادبه‌نفس و اتکای به نفس بیاموزد. انسان‌ها با این دو شیوه تفکر می‌توانند به‌سادگی مسائل را حل و مدیریت کنند.

تفکر نقادانه و خلاقانه ؛ باهم یا در برابر هم؟

زندگی در قرن بیست‌ویکم با همه چالش‌هایی که برای انسان مدرن به همراه آورده است مهم‌ترین دلیل یادگیری زیستن با تفکر نقادانه و خلاقانه است. فشارهای پیچیده زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی ما را ملزم می‌کند تا خلاق‌تر، مبتکرتر و سازگارتر باشیم و باانگیزه، اعتماد به نفس و مهارت بیشتر از ظرفیت‌های فکری خودمان استفاده کنیم.

به همین دلیل این دو نوع تفکر بیش از آنکه در برابر هم قرار بگیرند، با هم درآمیخته‌اند. درست است که شباهت‌های آنها چندان زیاد نیست؛ اما نمی‌توان آن دو را از هم جدا کرد و باید به‌صورت مکمل از آن‌ها استفاده کرد.

مقاله مرتبط: تفکر خلاق چیست؟ چگونه تفکر خلاق داشته باشیم؟

کاربرد تفکر نقادانه و خلاقانه

تفکر انتقادی جزو اصلی‌ترین فعالیت‌های فکری است و به افراد این توانایی را می‌بخشد که استدلال کنند، استدلال‌هایشان را توسعه دهند، از شواهد موجود برای توجیه استدلال‌هایشان استفاده کنند و نتیجه استدلال‌هایشان را در حل مشکلات به کار بگیرند.

تفسیر، تجزیه‌وتحلیل، ارزیابی، توضیح، استدلال، مقایسه، سؤال پرسیدن، استنباط، طرح فرضیه، ارزیابی و آزمایش فرضیه از مهارت‌هایی هستند که درنتیجه به‌کارگیری تفکر انتقادی تقویت می‌شوند.

تفکر خلاق به افراد کمک می‌کند تا ایده‌های جدید تولید کنند و از آن‌ها در مسائل استفاده کنند. دیدن مسائل به روش‌های متفاوت، برقراری ارتباط بین مفاهیم جدید و پیدا کردن راه‌حل‌های خلاقانه از مزایای داشتن تفکر خلاقانه است.

تلاش خلاقانه می‌تواند منجر به ساخت تئوری‌ها و ابداع و اختراع شود. همه آنچه به‌عنوان خروجی‌های فناورانه دنیای تکنولوژی می‌بینیم محصول تفکر خلاقانه افراد است.

کنجکاوی، استدلال، انعطاف‌پذیری و انطباق، عقلانیت، امتحان راه‌های جدید برای انجام کارها و در نظر گرفتن گزینه‌های جایگزین با استفاده از تفکر خلاقانه تقویت می‌شود و توسعه پیدا می‌کند.

تفکر خلاقانه

تفکر خلاقانه مستلزم زیر سؤال بردن فرضیات اساسی در مورد روش‌های مرسوم و عادت‌های فکری ما است. بعد از زیر سؤال بردن همه فرضیات اساسی نوبت به تفکر و عمل متفاوت بر اساس سؤالات انتقادی می‌رسد.

مؤلفه‌های تفکر خلاقانه بر اساس زیر است:

رد کردن قالب‌های استاندارد و مرسوم برای حل مسائل.

علاقه‌مندی به طیف گسترده‌ای از زمینه‌های واگرایانه.

برای تقویت تفکر خلاقانه:

به مسائل و مشکلات نگاهی چندجانبه داشته باشید.

از روش‌های مبتنی بر آزمون و خطا در آزمایش‌های مختلف استفاده کنید.

آینده‌نگر باشید.

به خودتان و توانایی‌هایتان اعتماد داشته باشید.

تفکر نقادانه را در خودتان پرورش دهید.

فرضیات اساسی را به‌خوبی بشناسید.

استدلال‌ها را به‌خوبی بررسی کنید.

درباره ایده‌های فکر کنید و آن‌ها را در معرض داوری و قضاوت قرار دهید.

تفکر نقادانه

تفکر نقادانه به توانایی تفکر واضح و منطقی، درک ارتباط منطقی بین پدیده‌ها و شناخت ایده‌ها اطلاق می‌شود. تفکر نقادانه از زمان فلاسفه اولیه یونان باستان مانند افلاطون و ارسطو موضوع بحث و تفکر بوده است و به‌عنوان مثال توانایی تشخیص اخبار جعلی  از واقعیت همچنان موردبحث قرار می‌گیرد.

افراد دارای تفکر نقادانه می‌توانند:

ارتباط بین مفاهیم و ایده‌ها را درک کنند.

اهمیت و ارتباط میان مباحث و مفاهیم را تشخیص دهند.

شناسایی، ساخت و ارزیابی استدلال‌ها و مفاهیم از دیگر قابلیت‌های تفکر نقادانه است.

افراد با تفکر نقادانه خطا و ناسازگاری در استدلال را شناسایی می‌کنند.

در توجیه فرضیات، اعتقادات و ارزش‌های خود تأمل می‌کنند.

برای تقویت توانایی تفکر نقادانه باید:

به موضوعات به‌صورت عینی و انتقادی فکر کنید.

استدلال‌های مختلفی را که درباره موضوعات خاص وجود دارند مشخص کنید.

اعتبار مفاهیم و نظرات را به‌خوبی مشخص کنید.

نقاط ضعف و قوت شواهد و استدلال‌ها را بررسی کنید.

به پیامدهای نتیجه‌گیری از مسائل بیشتر فکر کنید.

تفاوت‌ها

تفکر خلاقانه و نقادانه در عین نیاز به یکدیگر برای تکامل، تفاوت‌های زیادی باهم دارند. در ادامه کارایی هرکدام را بررسی خواهیم کرد:

تفکر خلاقانه در پی خلق چیزهای جدید است؛ درصورتی‌که تفکر نقادانه تلاش می‌کند تا صحت و ارزش مفاهیم موجود را بررسی و اثبات کند.

تفکر خلاقانه مبتکر و مبدع است در صورتی که تفکر نقادانه بر تحلیل و ارزیابی استوار شده است.

تفکر خلاقانه واگرا و جانبی است، در حالی که تفکر نقادانه همگرا عمل می‌کند.

تفکر خلاقانه بر امکان‌پذیری متمرکز شده است درصورتی‌که تفکر نقادانه بر احتمالات تأکید دارد.

تفکر خلاقانه بر اصول نادیده گرفته شده بنا می‌شود و نظریه پردازی می‌کند، درصورتیکه تفکر نقادانه بیشتر بر اصول قبول شده و اثبات شده بنا می‌شود.

تفکر خلاقانه با نیمکره راست مغز در ارتباط است و تفکر نقادانه با نیمکره چپ مغز کار می‌کند.

تفکر خلاقانه بیشتر بر اساس شهود و حس شکل می‌گیرد اما تفکر نقادانه منطقی است.

تأکید تفکر خلاقانه بر سوژه است، درحالی‌که تفکر نقادانه بر ابژه تأکید دارد.

تفکر خلاقانه در پی اندیشیدن است، درحالی‌که تفکر نقادانه به دنبال دلیل است.

اساس تفکر خلاقانه بر ایدئال‌ها و تخیل است، اما تفکر نقادانه بر پایه واقعیات بنا می‌شود.

 تفکر خلاقانه به دنبال قضاوت و ارزش سنجی ایده‌ها و مفاهیم نیست، درحالیکه هدف تفکر نقادانه قضاوت و ارزش سنجی است.

تفکر نقادانه بر پایه متن است؛ درحالی‌که محوریت تفکر خلاقانه تصاویر هستند.

تفکر خلاقانه به دنبال شکل‌دهی به نظریات است درحالی‌که این تفکر نقادانه است که ارزش نظریات را به چالش می‌کشد.

تفکر خلاقانه انتهای باز دارد، درحالی‌که پایان تفکر نقادانه بسته است.

تفکر نقادانه به دنبال استفاده از اشکال است، درحالی‌که تفکر خلاقانه است که اشکال را ایجاد می‌کند.

طرز صحیح استفاده از این دو نوع تفکر

تفکر خلاق شامل جستجوی ارتباط معنادار بین مفاهیم یا ایجاد ارتباط و پیوند میان مفاهیم غیرمعمول است. اما تفکر نقادانه مفاهیمی که طرح می‌شوند را بررسی می‌کند و صحت و ارزش‌ آن‌ها را به داوری می‌گذارد.

 تفکر خلاقانه به دنبال ساخت مفاهیم جدید است، مفاهیمی که بعدتر صحت و ارزش آن‌ها  با استفاده از ابزار نقد و نقادی به داوری گذاشته می‌شود.

درواقع صرف ساخت مفاهیم در حل مشکلات مؤثر نیست. شما نیاز دارید تا هم‌زمان نقد و خلاقیت را به کار بگیرید تا تلاش‌هایتان مؤثر واقع شود. درواقع بهترین نسخه برای استفاده از این دو تفکر این است: به بسیاری از مفاهیم و فرصت کند. به هر روشی که می‌توانید و از دیدگاه‌های غیرمعمول و غیرمتداول به مسائل نگاه کنید.

اما در انتها ایده‌ها را باهم مقایسه کنید. تضاد ایده‌ها را بررسی کنید و سعی کنید با ابزار نقد ایده‌ها را داوری کنید و درباره بهترین مفاهیم و انتخاب آن‌ها بیشتر فکر و تصمیم‌گیری کنید. با این روش خواهید توانست پایه محکمی برای استدلال‌هایتان ایجاد کنید.

این نوشته تفکر نقادانه و خلاقانه ؛ با خصوصیات منحصربه‌فرد خلاقیت و منطق آشنا شوید برای اولین بار ظاهر می شود در ذهن.

اگرچه می‌توان از مهارت‌های این شیوه تفکر در افشای اشتباهات و استدلال‌ها استفاده کرد، تفکر انتقادی همچنین می‌تواند در کارهای سازنده نقش مهمی داشته باشد. این روش تفکر می‌تواند به شما در کسب دانش کمک کند، تئوری‌ها را بهبود بخشد و استدلال‌ها را تقویت کند. ما می‌توانیم برای تقویت فرآیندهای کاری و بهبود نهادهای اجتماعی از این نوع تفکر استفاده کنیم، با ذهن همراه باشید.

تفکر انتقادی چیست؟

این شیوه تفکر، توانایی درک ارتباط منطقی بین ایده‌ها است. تفکر انتقادی از زمان فیلسوفان اولیه یونان مانند افلاطون و سقراط موضوع بحث و اندیشه بسیار بوده است. این طر تفکر همچنان در عصر مدرن مورد بحث است. در اصل، تفکر انتقادی شما را ملزم می‌کند که از توانایی خود برای استدلال استفاده کنید.

متفکران منتقد به جای پذیرفتن هر موضوعی، به شدت ایده‌ها و فرضیات را مورد پرسش قرار می‌دهند. آنها همیشه در پی تعیین این موضوع هستند که آیا ایده‌ها، استدلال‌ها و یافته‌ها کلیت موضوع را نمایان می‌کنند! متفکران منتقد، مشکلات را به طور سیستماتیک شناسایی، آنالیز و حل می‌کنند نه با شهود یا غریزه!

به طور کلی، تفکر انتقادی توانایی تفکر واضح و منطقی در مورد کارهایی است که باید انجام دهیم. شخصی که مهارت تفکر نقادانه دارد قادر به انجام کارهای زیر است:

• پیوندهای منطقی بین ایده‌ها را درک می‌کند
• استدلال‌ها را شناسایی و ارزیابی می‌کند
• ناسازگاری‌ها و اشتباهات رایج در استدلال را تشخیص می‌دهد
• مشکلات را به طور سیستماتیک حل می‌کند
• ارتباط و اهمیت ایده‌ها را مشخص می‌کند
• در مورد توجیه اعتقادات و ارزش‌های خود تأمل می‌کند

تبدیل شدن به یک متفکر خوب و مؤثر فقط به یادگیری منطق یا اصول دیگر مرتبط نیست. این موضوع، نیاز به بینش در ذهن خود و درک نقاط قوت و ضعف ما دارد. همچنین به دست آوردن درک درستی از روان‌شناسی انسانی، مانند تعصبات و اعتقادات که ممکن است بر تصمیمات ما تأثیر بگذارد. علاوه بر این، استفاده موفقیت‌آمیز از دانش نظری نیز به شخصیت و نگرش مناسب نیاز دارد. به عنوان مثال، تلاش برای حل مسئله و تمایل شدید به خودسازی، هر دو ویژگی‌های ارزشمندی هستند که می‌توانند مهارت‌های تفکر ما را در طولانی‌مدت تقویت کنند.

[su_box title=”همچنین بخوانید: ” style=”bubbles” box_color=”#a631a8″ radius=”20″]

[su_animate type=”shake” duration=”0.5″]تفکر حل مسئله چیست؟ روش ها و تکنیک های تمرکز و تفکر برای حل مسئله[/su_animate]

[/su_box]

اهمیت تفکر انتقادی

تفکر نقادانه یک مهارت دامنه‌گستر (domain-general) است. اگر در آموزش، تحقیق، امور مالی، مدیریت یا حرفه حقوق فعالیت می‎کنید، تفکر انتقادی بدیهی است که اهمیت دارد. اما مهارت‌های این شیوه فکری محدود به یک موضوع خاص نمی‌شود. به طور کلی، داشتن تفکر خوب و حل مشکلات به صورت سیستماتیک، سرمایه‌ای برای هر فرد حرفه‌ای است.

تفکر انتقادی در اقتصاد مدرن بسیار مهم است. دانش جهانی توسط اطلاعات و فنآوری هدایت می‌شود. فرد باید بتواند به سرعت و به طور مؤثر با تغییرات دست و پنجه نرم کند. اقتصاد جدید مطالبات فزاینده‌ای را برای مهارت‌های فکریِ انعطاف‌پذیر و توانایی تجزیه و تحلیل اطلاعات و ادغام منابع متنوع دانش در حل مشکلات ایجاد می‌کند. تفکر انتقادی خوب باعث تقویت چنین مهارت‌ها می‌شود که در علم اقتصاد موضوعی بسیار مهم است.

تفکر انتقادی مهارت‌های زبان را تقویت می‌کند. تفکر واضح و منظم می‌تواند روش بیان ایده‌های‌مان را بهبود بخشد. در یادگیری چگونگی تحلیل ساختار منطقی متون، تفکر نقادانه توانایی‌های درک مطلب را نیز بهبود می‌بخشد.

تفکر انتقادی باعث خلاقیت می‌شود. رسیدن به یک راه‌حل خلاقانه برای حل مسئله شامل داشتن ایده‌های جدید است. راه‌حل خلاقانه باید برای کار مورد نظر مفید و مرتبط باشد. تفکر انتقادی نقش مهمی در ارزیابی ایده‌های جدید دارد، زیرا می‌تواند از نگاهی دیگر به خلاقیت بالا کمک کند.

تفکر انتقادی برای تأمل در خود بسیار مهم است. برای اینکه یک زندگی معناداری داشته باشیم و زندگی خود را متناسب با آن شکل دهیم، باید ارزش‌ها و تصمیمات خود را توجیه کرده و درباره آن فکر کنیم. تفکر نقادانه ابزاری برای ارزیابی خودِ فرد را فراهم می‌کند.

تفکر انتقادی خوب پایه و اساس علم و دموکراسی است. علم نیاز به استفاده انتقادی از عقل در آزمایش و تأیید نظریه دارد. عملکرد صحیح یک دموکراسی لیبرال، شهروندان را می‌طلبد که می‌توانند در مورد موضوعات اجتماعی نگاهی منتقدانه داشته باشند تا احکام خود را در مورد حاکمیت نشان دهند و بتوانند بر تعصبات اجتماعی غلبه کنند.

مهار‌ت‌های لازم برای تفکر انتقادی

مهارت‌های مورد نیاز برای تفکر نقادانه متنوع هستند که شامل مشاهده، تحلیل، تفسیر، تأمل، ارزیابی، استنباط، توضیح، حل مسئله و تصمیم گیری می‌باشند. به طور خاص ما باید بتوانیم:

• به یک موضوع به صورت عینی (واقعی و نه ذهنی) و انتقادی فکر کنیم
• استدلال‌های مختلفی را که در رابطه با یک موضوع خاص وجود دارد را شناسایی کنیم
• یک نقطه نظر را ارزیابی کنیم تا تعیین شود که چقدر قوی یا معتبر است
• نقاط ضعف یا نکات منفی را که در شواهد یا برهان وجود دارند را تشخیص دهیم
• توجه کنیم که چه پیامدهایی ممکن است در پشت بیانیه یا استدلال وجود داشته باشد
• استدلال ساختار یافته‌ای را ارائه دهیم

اما به طور کلی برای کسب مهارت تفکر انتقادی، موارد زیر مهم هستند:

تحلیل و بررسی در تفکر انتقادی

بخشی از تفکر نقادانه، توانایی بررسی دقیق چیزی است، خواه یک مشکل باشد، خواه یک مجموعه اطلاعات! افراد دارای مهارت‌های تحلیلی می‌توانند اطلاعات را بررسی کنند، معنای آن را بفهمند و پیامدهای آن اطلاعات را به درستی توضیح دهند.

• پرسیدن سؤالات متفکرانه
• تحلیل داده‌ها
• پژوهش
• تفسیر
• داوری
• زیر سؤال بردن
• شناخت الگوها
• شکاکیت

ارتباطات در تفکر نقادانه

غالباً باید نتیجه‌گیری‌های خود را با کارفرمایان یا گروهی از همکاران به اشتراک بگذارید. برای به اشتراک گذاشتن ایده‌های خود باید بتوانید با دیگران ارتباط برقرار کنید. همچنین ممکن است نیاز داشته باشید که در یک گروه  تفکر انتقادی را مورد بحث قرار دهید. در این حالت، شما نیاز به همکاری با دیگران و ارتباط برقرار کردن برای یافتن راه‌حل برای مشکلات پیچیده دارید.

• گوش دادن فعال
• ارزیابی
• همکاری
• توضیح
• درون فردی
• ارائه
• کار گروهی
• ارتباط کلامی
• ارتباط نوشتاری

خلاقیت در تفکر انتقادی

تفکر انتقادی اغلب شامل خلاقیت و نوآوری است. شاید شما نیاز به مشاهده الگوهای موجود در اطلاعات مورد نظر خود داشته باشید یا راه حلی را ارائه دهید که پیش از این هیچ کس به آن فکر نکرده باشد. همه اینها شامل یک روحیه خلاق است که می‌تواند از همه رویکردهای دیگر متفاوت باشد.

• انعطاف پذیری
• مفهوم سازی
• کنجکاوی
• خیال پردازی
• تجسم قوی
• استنباط
• پیش بینی
• چشم انداز

ذهنیت باز در فکر انتقادی

برای تفکر انتقادی، باید بتوانید هرگونه فرض و قضاوت را کنار بگذارید و صرفاً اطلاعاتی که دریافت می‌کنید را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهید. شما باید هدفمند باشید و ایده‌ها را بدون تعصب ارزیابی کنید.

• تنوع
• انصاف
• فروتنی
• عینیت (واقعیت و حقیقت)
• مشاهده
• بازتاب

حل مسئله در تفکر نقادانه

حل مسئله یکی دیگر از مهارت‌های تفکر انتقادی است که شامل تجزیه و تحلیل مسئله، تولید و اجرای راه‌حل و ارزیابی میزان موفقیت است. کارفرمایان فقط کارمندانی را می‌خواهند که بتوانند به طور انتقادی در مورد اطلاعات فکر کنند. آنها همچنین باید بتوانند راه‌حل‌های عملی ارائه دهند.

• توجه به جزئیات
• شفاف سازی
• تصمیم گیری
• ارزیابی
• شناسایی الگوها
• نوآوری
• استدلال استقرایی
• استدلال استقرایی یا قیاسی
• انطباق
• تطبیق پذیری
• هوش هیجانی
• بهینه سازی کارها
• بازسازی امور
• برنامه ریزی استراتژیک
• مدیریت پروژه
• طوفان فکری
• بهبود مداوم
• روابط بین علت‌ها
• تجزیه و تحلیل امور
• هوش تجاری
• مدیریت داده‌های کمی
• مدیریت کیفی داده‌ها
• دقت بالا
• مدیریت ریسک
• ارزیابی آمار
• تشخیص رفتار مصرف‌کننده

کلام آخر

بیشتر مردم موافق هستند که ترویج تفکر انتقادی یک هدف اصلی آموزشی است. اما مهارت‌های این نوع تفکر، نیاز به مکمل دیگری نیز دارد که نباید از آنها غفلت کرد. یک نمونه می‌تواند خلاقیت باشد! در زندگی شخصی و حرفه‌ای، ما همیشه با مشکلاتی روبرو هستیم که باید آنها را برطرف کنیم. ما برای دستیابی به راه‌حل‌ها نیاز به تفکر خلاق داریم و برای ارزیابی و بهبود این راه‌حل‌ها نیاز نیز به تفکر انتقادی احتیاج داریم.

اما جنبه دیگری از تفکر نیز وجود دارد که سزاوار توجه ما است، این «فراشناخت» یا «تفکر در مورد فکر کردن» است. فراشناخت عبارت است از دانستن اطلاعات بیشتر در مورد فرآیندهای تفکر خودمان و قادر بودن به داشتن نظارت و کنترل بیشتر بر آنها است. تفکر انتقادی باید مقداری فراشناخت را درگیر کند، زیرا ما باید از استدلال خود آگاه شویم و راه‌هایی برای بهبود آن بیابیم.

این نوشته تفکر انتقادی ؛ مهارت‌های لازم برای حل مسئله با استفاده از تفکر انتقادی برای اولین بار ظاهر می شود در ذهن.